Aleksander Ludwik Radziwiłł herbu Trąby (urodzony w Nieświezu, 4 sierpnia 1594 roku, zmarł w Bolonii, 30 marca 1654 roku)
Syn Mikołaja Krzysztofa "Sierotki" Radziwiłła herbu Trąby, I księcia-ordynata na Nieświeżu, marszałka nadwornego litewskiego, marszałka wielkiego litewskiego, kasztelana trockiego, wojewody trockiego, wojewody wilenskiego, starosty szawelskiego i Halszki (Elżbiety) Eufemii Wiśniowieckiej herbu Korybut, córki Andrzej Wiśniowieckiego herbu Korybut, kasztelana wołyńskiego, kasztelana bracławskiego, wojewody wołyńskiego, starosty lubeckiego i łojowskiego.
V książę-ordynat na Nieświeżu od 5 listopada 1642 roku do 30 marca 1654 roku, stolnik litewski od 1626 roku, krajczy litewski od 1630 roku, wojewoda brzeski litewski od 1631 roku, marszałek nadworny litewski od 1635 roku, marszałek wielki litewski od 1637 roku do 30 marca 1654 roku (w czasie bezkrólewia od 20 maja 1648 roku do 17 stycznia 1649 roku), wojewoda połocki od 1654 roku, starosta słonimski, upicki, brasławski szadowski, nowowolski, jurborski, administrator szawelski i olicki.
Poślubił w Grodnie, 9 maja 1623 roku Teklę Annę Wołłowiezównę herbu Bogoria (urodzona w 1608 roku, zmarła w Białej Podlaskiej, 20 marca 1638 roku), córkę Hieronima Wołłowicza herbu Bogoria, starosty żmujdzkiego i Elżbiety Gosłowskiej herbu Oksza. Poślubił w 1639 roku (rozwód w 1642 roku) Katarzynę Eugenię Tyszkiewicz herbu Leliwa (urodzona około 1610 roku, zmarła w marcu 1646 roku), córka Janusza Tyszkiewicza Skumina herbu Leliwa, wojewody wileńskiego, wojewody trockiego, wojewody mścisławskiego, wójta grodzieńskiego, pisarza wielkiego litewskiego, starosty brasławskiego, starosty jurborskiego i nowowolskiego i Barbary Naruszewicz herbu Wadwicz, córki Stanisława Naruszewicza herbu Wadwicz, kasztelana smoleńskiego, kasztelana mścisławskiego, derewniczego wileńskiego, ciwuna wileńskiego, administratora starostwa grodzkiego wileńskiego. Poślubił w Warszawie, w październiku 1642 roku Lukrezia Maria Strozzi (urodzona we Florencji, w 1622 roku, zmarła w Lubiniczu, 18 października 1694 roku), córkę Pompejusza Prince Strozzi i Anna del Carretto, córki Prospera del Carretto, markiza di Grana e Savona.
Najmłodszy syn Książęcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła, przezwanego "Sierotką" i Elżbiety Eufemjl księżniczki Wiśniowieckiej. Urodził się w Nieświeżu, 4 sierpnia 1594 roku. Nauki początkowe odbierał w Akademji Wileńskiej; polem udał się za granicę, dla zwiedzenia obcych krajów. Tam zaskoczyła go śmierć ojca w 1616 roku. Natychmiast pośpieszył do kraju, dla podziału majątkami z braćmi swymi. Zapewnie iż zatrudniony domowemi sprawami, nie mógł przez lat kilka jeszcze młody książę Aleksander, wystąpić w zawodzie publicznym; aż w 1621 roku, kiedy królewicz Władysław i Chodkiewicz wyprowadzili zastępy polskie pod Chocim, dla pomszczenia na niewiernych klęski pod Cecorą; Książę Aleksander zaciągnąwszy własnym kosztem chorągiew lekkiej jazdy i 3 chorągwie piechoty, przyłączył się do wojsk Królewica. Osobiście też dzielił trudy tej pamiętnej i sławnej wyprawy; pod okiem doświadczonych wodzów, wprawiał się do dzieł rycerskich, a męztwem swojem, nie raz zwrócił na się uwagę sędziwego bohatera, hetmana litewskiego Chodkiewicza. W krotce potem w 1623 roku, obrany był książę Aleksander posłem na sejm Warszawski, na którym wojna z Szweciją, najwięcej zaprzątała umysły sejmujących. Partia królewska pragnęła dzielniejszego onej popierania, chodziło albowiem Zygmuntowi III o odzyskanie dziedzicznego swego państwa; przeciwnie Litwini znużeni długą wojną, życzyli aby traktowano o pokój z Gustawem Adolfem. Zgadzano się mu ustąpić Estoniję i Finlandiję i dożywotnie panowanie w Szwecji; byleby zaniechał Inflant, a po śmierci swojej przyznał Zygmunta III swoim następcą na tron Szwedzki.
Musiał się król zgodzić na te żądania Stanów i naznaczono komisarzy do traktatów, w liczbie których zaliczony został i książę Aleksander Radziwiłł. Zjechały się obie strony w zamku Dahlen, niedaleko Rygi; gdy wymagania z obu stron za nadto przesadzone były, zgodzono się tylko na przedłużenie rozejmu, zawartego uprzednio przez hetmana księcia Krzysztofa Radziwiłła, do dnia 1 czerwca 1625 roku. Gdy po upływie rozejmu, kroki nieprzyjacielskie się rozpoczęły, utrzymywał wprawdzie książę Aleksander własnym kosztem kilka chorągwi w wojsku Litewskiem, sam osobiście niemi nie dowodził; albowiem z powodu usunięcia od buławy wielkiej księcia Krzysztofa Radziwiłła, a oddania jej Lwowi Sapiezie; wszyscy Radziwiłłowie czuli się obrażonymi. Na sejmie w 1626 roku, został książę Aleksander Radziwiłł mianowany stolnikiem Wielkiego Księztwa Litewskiego, a w 1631 roku zasiadł krzesło w Senacie, jako wojewoda brzeski litewski po Janie Tyszkiewiczu. Wkrótce pntćm nastąpiła śmierć króla Zygmunta III.
Pierwszy ordynat nieświeski, Mikołaj Krzysztof nazwany został "Sierotką" rzekomo z powodu żartobliwego określenia go w dzieciństwie tym mianem przez króla Zygmunta Augusta. Byl wśród synów Mikołaja "Czarnego" najwybitniejszą indywidualnością. Z jego inicjatywy dokonali wszyscy konwersji na katolicyzm i przystąpili do tworzenia ordynacji rodowych. Przy jego niewątpliwej pomocy otrzymywali urzędy. Sam "Sierotka" mianowany przez Zygmunta Augusta marszałkiem nadwornym litewskim, odsunął się po jego śmierci od dworu, mimo że Stefan Batory awansował go na marszałka wielkiego.
Ten człowiek, tak wielostronnie czynny, coraz bardziej zapadał na zdrowiu. W ostatnich latach życia postępująca choroba sprawiła, że utracił prawie wzrok, ogłuchł, cierpiał na zaburzenia mowy i osłabienie władz umysłowych. Stał się, wedle własnych słów, prawie "półczłowiekiem". Na paradoks zakrawa, że on właśnie, jako jedyny z braci zapewnił kontynuacje rodu Radziwiłłów aż po dziś dzień. Spośród dziewięciorga jego dzieci wieku dorosłego dożyła córka, Elżbieta Tęczyńska, oraz czterech synów. Trzej z nich zeszli ze świata bezpotomnie (w tym jeden, Zygmunt Karol był bezżenny jako kawaler maltański, co wówczas wiązało się z celibatem). Czwarty, najmłodszy syn "Sierotki" Aleksander Ludwik marszałek wielki litewski, zostawił dwóch synów i trzy córki:
Początków radziwiłłowskiej działalności na polu wytwórczości artystycznego rzemiosła użytkowego i sztuki zdobniczej należy szul w takich przedsięwzięciach, jak działalność na terenie Nieświeża w czasach Mikołaja Krzysztofa "Sierotki" Radziwiłła lutwisarni wytwarzającej odlewane z żelaza lufy armatnie oraz podjęte przez Aleksandra Ludwika Radziwiłła produkcja luksusowej broni palnej. Ludwisarnia Radziwiłłów w Nieświeżu, którą kiei wał mistrz Herman Molzfeld, wyprodukowała w latach 1599-1600 kilkanaście zdobionych ekspresyjnymi motywami manierystycznyi luf armatnich o wdzięcznych nazwach: Circe, Hydra, Chimera, Mei zyna. Cerber itp., zachowanych w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie i w Armeemuseum w Sztokholmie. Herman Molzfeld był znakomitym ludwisarzem, może najlepszym spośród mistrzów tego fachu w środkowowschodniej Europie, bowiem jego prace zadziwiają niezwykłą misterią wykonania artystycznego, zajmując wśród wyrobów z tego rodzaju rzemiosła zupełnie wyjątkowe miejsce. Nieświcska nufaktura broni palnej, współpracująca z gdańskimi rusznikarzai (Hans Nult) wyprodukowała w latach 1640-1650 kilkanaście strzeli przechowywanych obecnie głównie w skandynawskich i niemiecku muzeach, ozdobionych grawerowanymi polskimi scenami rodzajowymi oraz herbami Wazów i Radziwiłłów.
Jako senator, zjechał książę Aleksander dnia 14 października 1632 roku do Warszawy na sejm elekcyjny, i tu dopiero wykonał przysięgę przed stanami, gdy tego uprzednio dla ustawicznej choroby króla dopełnić nie mógł W następnym roku znajdował się książę Aleksander na sejmie koronacyjnym Władysława IV w Krakowie, gdzie przy pogrzebie razem się odbywającym Zygmunta III i jego małżonki, niósł jabłko złote za ciałem królowej. 20 lutego opuścił książę Aleksender Krakow i pośpieszył do dóbr swoich, ażeby się przygotować do gotującej się odsieczy smoleńska oblężonego przez Moskwę. Na czele własnych chorągwi przyłączył się do wojska króla i wespół z bratem swoim Zygmuntem, kawalerem maltańskim, odbył całą tę wyprawę.
W 1635 roku posunął Władysław IV księcia Aleksandra, na województwo witebskie, wakujące już od 1633 roku, ale wtem przyszła wiadomość o śmierci Sapiehy marszałka Wielkiego Księstwa Litewskiego; na ten urząd posunięty został marszałek nadworny Wiesiołowski, książę Aleksander zaś rezygnował Seuatorię i za wpływem brata swego stryjecznego kanclerza Albrychta Radziwiłła, uprosił dla siebie laskę mniejszą czyli nadworną Litewską, którą też otrzymał dnia 1 maja, razem ze starostwem słouimskiem. Widać iż urzęda wielkie państwa, więcej były cenione aniżeli Senatorje, albowiem nadawały więcej władzy. Odtąd już przebywał książę Aleksander ciągle prawie przy dworze, z obowiązku urzędu swego i w 1637 roku otrzymał laskę wielką Wielkiego Księstwa Litewskiego. W następnym roku na Sejmie, uczyniono projekt ustanowienia cła morskiego w miastach portowych pruskich, dla zasilenia skarbu. Opierali się silnie temu Gdańszczanie; musiano naznaczyć komisję, która miała zjechać na miejsce, rozpatrzyć przywileje w tym względzie miast pruskich i ostatecznie sprawę o cło morskie roztrzygnąć. Książę Aleksander zasiadał w tej komisji. W lipcu 1638 roku zjechali komisarze do Gdańska, jednak nic sprawić nie mogli; mieszczanie, wspierani skrycie przez elektora brandenburgskiego, upornie zaprzeczali prawa ustanowienia cła i jawnym buntem grozić poczęli; przyszło nawet do tego że wojsko cudzoziemskie zaciągnęli. Komisarze zaledwie tę burzę, uśmierzyć zdołali i przy końcu sierpnia z niczem rozjechać się musieli, sprawę o cło zostawując nieroztrzygniętą do dalszego czasu.
W 1642 roku objął książę Aleksander, po śmierci brata swego księcia Zygmunta Radziwiłła kawalera maltańskiego, ordynaciję Nieświeżską. W krótce potem, w 1648 roku zmarł król Władysław IV a brat jego Jan Kazimierz objął rządy państwa w nader opłakanych okolicznościach. Bunt Kozaków stawił Rzeczpospolitę na krańcu przepaści. Książę Aleksander Radziwiłł, z urzędu swego przebywał ciągle przy boku królewskim; własnym kosztem zaciągnięte chorągwie utrzymywał ciągle przy wojsku litewskiem, które pod wodzą księcia Janusza Radziwiłła, wszędzie przeważnie gromiło Kozaków. Na sejmie w 1650 roku, roku naznaczony był książę Aleksander komisarzem królewskim do ostatecznego rozgraniczenia województw: brzeskiego, lubelskiego i podlaskiego.
Na powtórnym Sejmie odprawionym w 1653 roku w Brześciu Litewskim, książę Aleksander, mocno osłabiony na zdrowiu, złożył urząd marszałka wielkiego koronnego; natomiast król mianował go wojewodą połockim. Był on oprócz tego administratorem szawelskiej i olitskiem, starostą słonimskim, upitskim, bracławskim, i jurborgskim. Wkrótce po sejmie wyjechał książę Aleksander za granicę za poradą lekarzy, którzy mu dla poratowania zdrowia pobyt w klimacie cieplejszym radzili. Udał się on do Włoch, gdzie wkrótce w Bolonii, dnia 30 marca 1654 roku, życie zakończył. Ciało jego przewiezione zostało do Nieświeża i tam w kościele Jezuickim pochowane.
Książę Aleksander był charakteru ociężałego i pomimo wielkiej otyłości ciała zdrowia bardzo słabego. Pomimo to że piastował znaczne urzęda i godnoście, nie wiele się mięszał do spraw publicznych i mały wpływ na wypadki współczesne wywierał. Nie żałował on wprawdzie dostatków swoich na potrzeby krajowe, współcześni mu: Albrycht kanclerz, oraz Krzysztof i Janusz Radziwiłłowie - hetmani litewscy, w pierwszej połowie XVII wieku byli prawdziwymi przedstawicielami domu Radziwiłłowskiego. Książę Aleksander fundował kościoł parafijalny w Mikołajewszczyźnie i kaplicę Różańcową w Białej. Ponawiał on trzy razy śluby małżeńskie.
Pierwszą żoną księcia Aleksandra, była Tekla Anna Wołłowiezówna, córka Hieronima Wołłowicza, starosty żmujdzkiego i Elżbiety Jasłowskiej starościanki Wareckiej. Urodziła się w 1608 roku; poślubiona w 1623 roku, i zmarła w Białej, 20 marca 1638 roku; pochowana tamże 21 kwietnia w kościele parafijalnym, w kaplicy Różańcowej. Ze związku mieli troje dzieci:
Michał I Kazimierz Radziwiłł (urodzony 26 października 1625 roku, zmarł 14 listopada 1680 roku), książę-ordynat na Nieświeżu, stolnik litewski, krajczy litewski, podczaszy litewski, kasztelan wileński, wojewoda wileński, podkanclerzy litewski, hetman polny litewski, starosta upicki, przemyski, czluchowski, kamieniecki, chojnicki, lidzki, telszewski, rabsztynski, chotenicki, homelski, ostrski, krzyczewski, propojski, gulbinski, nizynski, tedziagolski i wisztyniecki, po nim potomstwo,
Anna Eufemia Radziwiłłówna (urodzona w 1628 roku, zmarła 23 kwietnia 1663 roku), żona: Stanisława Adolfa Dönhoff herbu własnego (urodzony między 1617 a 1620 rokiem, zmarł w 1653 roku), starosty wieluńskiego i radomskowskiego,
Joanna Katarzyna Radziwiłłówna (urodzona w 1637 roku, zmarła w 1665 roku), żona: Jakuba Weyhera herbu Skarzyna (Wejher) (urodzony w 1609 roku, zmarł 21 lutego 1657 roku), wojewodę malborskiego, starosty bytowskiego i człuchowskiego, starosty borzechowskiego, starosty kiszporskiego, założyciela Wejherowa; żona: Bogusława Leszczyńskiego herbu Wieniawa (urodzony w 1614 roku, zmarł 21 września 1659 roku), posła na sejm, marszałka Izby poselskiej, starosty generalnego Wielkopolski, podskarbiego wielkiego koronnego, podkanclerzego koronnego, starosty borzechowskiego, starosty człuchowskiego, starosty osieckiego, starosty ostrskiego, starosty międzyrzeckiego,
Drugą żoną była Eugenia Katarzyna Tyszkiewiczówna, wojewodzianka wileńska, wdowa po Janie Rakowskim, kasztelanie witebskim i Januszu księciu Wiśniowieckim herbu Korybut (urodzony w 1598 roku, zmarł w 1636 roku), koniuszego wielko koronnego, starosty krzemienieckiego. Ta w 1642 roku nie wiadomo dla jakich przyczyn rozpoczęła process rozwodowy i uzyskała go od biskupa łuckiego, pod pozorem że między księciem Aleksandrem a pierwszym jej mężem Wiśniowieckim, zachodziło pokrewieństwo w trzecim stopniu.
Trzecią żoną księcia Aleksandra była: Lukrecja Maria księżniczka Strozzi, córka Pompejusza książęcia Strozzi i Anna del Carretto, krewnej królowej Cecylji Renaty żony Władysława IV. Poślubiona w Warszawie w październiku 1642 roku , zmarłą w Lubiniczach, 18 października 1694 roku, pochowana w Nieświeżu. Fundowała klasztor Dominikanów w Pińsku. Po śmierci księcia Aleksandra wyszła powtórnie za Jana Karola Kopcia herbu Kroje (Urodzony w 1620 roku, zmarł w 1680 roku), kasztelana trockiego, starosty brzeskiego, cześnika, podstolego litewskiego, wojewody połockiego, starosty jurborskiego, wierzbołowskiego i nowołoskiego, administratora grodzieńskiego i dzierzwcy bielskiego i horodyskiego, dzierzawcy kowieńskiego, starosty dryskiego, którego także przeżyła. Ze związku mieli dwoje dzieci:
Dominik I Mikołaj Radziwiłł (urodzony w 1643 roku, zmarł 27 lipca 1697 roku), książę-ordynat na Klecku, podkanclerzy litewski, kanclerz wielki litewski, starosta lidzki, radomski, pinski, tucholski i gniewkowski, po nim potomstwo,
Cecylia Maria Radziwiłłówna (zmarła w 1682 roku), żona: Mikołaja Hieronima Śieniawskiego z Granowa herbu Leliwa (urodzony w 1645 roku, zmarł 15 grudnia 1683 roku), hrabiego na Szkłowie i Myszy, hetmana polnego koronnego, starostę generalnego Rusii, wojewody wołyńskiego.
Żródła:
"GALERJÄ NIEŚWIEŻSKA PORTRETÓW RADZIWIŁŁOWSKICH; Z DRZEWORYTAMI MICHAŁA STAURKMANA" - autor: EDWARDA KOTLUBAJA; WILNO, 1857.
książę Aleksander Ludwik Radziwiłł w "Geni"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk
Aleksander Ludwik RADZIWILL w "Geneanet"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk
04-05-2025