Aleksander Paweł Sapieha herbu Lis (urodzony 8 września 1672 roku, zmarł w pałacu na Antokolu w Wilnie, 4 stycznia 1734 roku)
Syn Kazimierza Jana Sapiehy herbu Lis, cześnika litewskiego, podstolego litewskiego, podskarbiego nadwornego litewskiego, wojewody połockiego, hetmana polnego litewskiego, starosty generalnego żmudzkiego, wojewody wileńskiego i hetmana wielkiego litewskiego i Krystyny Barbary Hlebowiczówny herbu Leliwa, córki Jerzego Karola Hlebowicza herbu Leliwa, podstolego litewskiego, wojewody smoleńskiego, starosty generalnego żmudzkiego, wojewody wileńskiego, starosty oniksztyńskiego i radoszkowskiego.
Podstoli litewski od 22 sierpnia 1692 roku do 4 stycznia 1734 roku, marszałek nadworny litewski od 22 sierpnia 1692 roku do 14 lipca 1698, marszałek Senatu od 17 czerwca 1696 roku do 15 września 1697 roku, marszałek wielkiego litewski od 14 lipca 1698 roku do 9 maja 1708 roku (faktycznie do kwietnia 1703 roku) i od 10 kwietnia 1713 roku do 4 stycznia 1734 roku, wielki marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego od 16 lutego 1704 roku do 4 października 1705 roku i od 1 lutego 1733 roku do 12 września 1733 roku, wojewoda trocki od 13 czerwca 1708 roku, starosta wołpieński od 1691 roku do 4 stycznia 1734 roku, starosta gulbiński od 1692 roku do 22 sierpnia 1729 roku, starosta rabsztyński do 4 stycznia 1734 roku, stararost borciański od 25 maja 1708 roku do 4 stycznia 1734 roku, starosta latowicki, jezierzyski i puński od czerwca 1708 roku do 4 stycznia 1734 roku, starosta rakanciski, ławaryski i oniksztyński od 1715 roku do 4 stycznia 1734 roku.
Poślubił 20 kwietnia 1691 roku Marię [Mariannę] Krystynę Katarzynę de Béthune-Chabris (urodzona w 1677 roku, zmarła w Czerlonie, 5 sierpnia 1722 roku), córką Françoisa Gastona de Béthune-Chabris, hrabiego de Celles-et-de-Moreau, markiza de Chabris, francuskiego dowódcę wojskowego, ambasadora francuskiego w Rzeczypospolitej i Marii Louisy de La Grange d'Arquien, damy dworu królowej Marii Teresy Hiszpańskiej, córki Henryka Alberta de La Grange d'Arquien, kardynała-diakona de San Nicola in Carcere.
Był synem hetmana wielkiego litewskiego Kazimierza Jana i Krystyny z Hlebowiczów. Bratem wojewody mścisławskiego Jerzego Stanisława i generała artylerii litewskiej Michała Franciszka. Urodzony 8 wrzesnia 1672 roku, jak podał jego bratanek Antoni Kazimierz; wymieniane są też daty: 1671 i 1673.
Zapewne to właśnie Sapeiha w latach 1683 i 1684 uczył się w kolegium jezuickim w Brunsberdze (Braniewie). Jesienią 1685 roku wyjechał na Zachód, jeszcze jesienią 1689 roku był w Paryżu, w końcu 1685 roku wrócił do kraju. Już jako stararosta wołpieński wyznaczony został z sejmu 1690 roku na deputata do boku królewskiego na wyprawę wojenną. W listopadzie 1690 roku bezskutecznie ubiegał się o pisarstwo wielkio litewskiego. Na początku 1691 roku ojciec Sapiehy zawarł z Wersalem układ o współpracy w zwalczaniu w Rzeczypospolitej wpływów austriackich; przypieczętowaniem tego porozumienia był ślub Sapiehy zawarty 20 kwietnia 1691 roku z siostrzenicą królowej Marii Kazimiery Marią (Marianną) Katarzyną, wdową po Stanisławie Kazimierzu Radziwille, córką ambasadora francuskiego w Rzeczypospolitej Françoisa de Béthune i Marii Ludwiki d'Arquien. Siostra Marii Katarzyny była żoną hetmana wielkiego koronnego Stanisława Jabłonowskiego. Sapiehowie liczyli, że Sapeiha utrzymując dobre stosunki z dworem będzie promotorem interesów.
W 1691 roku uczestniczył Sapieha w mołdawskiej wyprawie Jana III. Związki z dworem przyniosły mu natychmiastowe awanse - zapewne w czerwcu 1692 roku został cześnikiem litewskim, a już 22 sierpnia 1692 roku otrzymał marszałkostwo nadworne litewskie (wręczono mu laskę na sejmie grodzieńskim 29 stycznia 1693 roku). W 1692 roku planowano na dworze wysłanie go do Szwecji (gdzie ambasadorem Francji był jego teść) w sprawie zawarcia aliansu antymoskiewskiego.
Czas spędzał Sapieha głównie przy dworze, dzieląc go między intrygi, rozrywki i romanse, co bardzo nie podobało się jego ojcu i wywoływało zadrażnienia z królową. W 1694 roku wspierał jednak ojca na wileńskim sejmiku gromnicznym, który ostatecznie opowiedział się po stronie Sapiehów w ich sporze z biskupem wileńskim Konstantym Brzostowskim, a potępił stronników dworu. W rozgorzałym po śmierci Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny w 1695 roku konflikcie o dobra neuburskie Sapieha zajmował poczesne miejsce, mając do nich uzasadnione prawo po matce. Podkreślił je w czasie wotów na sejmie 20 kwietnia 1695 roku.
Po śmierci Jana Karola Dolskiego (zmarł 29 kwietnia 1695 roku) uważany był za kandydata do urzędu marszałka wielkiego litewskiego, spotkał się jednak ze zdecydowanym sprzeciwem króla. Przypadła mu tylko po Dolskim chorągiew piechoty węgierskiej w armii litewskiej. W końcu 1695 roku był mediatorem w warszawskich rokowaniach między Sapiehami a bpem Brzostowskim; zostały onejednak zerwane.
16 lutego 1696 roku uczestniczył w radzie senatu. Był przy umierającym Janie III i podobno sam myślał już o koronie. Z polecenia królowej 19 czerwca włamał się do opieczętowanego skarbca zamkowego, aby wziąć kobierce do okrycia katafalku, co wywołało protesty marszałka wielkiego koronnego Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Na sejmie konwokacyjnym 1696 roku, gdy 17 września przeciwnicy prymasa Michała Radziejowskiego i królowej, opuściwszy protestacyjnie senat udali siędo izby poselskiej, Sapieha pozostał w sali i przewodził jego obradom. Prawie stale towarzyszył Marii Kazimierze, nawet wbrew zakazom ojca i stryja Benedykta, pozostającym z nią w ostrym konflikcie. Jako jej przedstawiciel brał udział w toczących się na przełomie października i listopada pertraktacjach z królewiczem Jakubem Sobieskim o podział sukcesji po zmarłym królu.
27 listopada 1695 roku podpisał pod Brześciem Litewskim ugodę między swoim ojcem, jako hetmanem, askonfederowaną częścią armii litewskiej. Podobnie jak reszta rodziny był zwolennikiem kandydatury księcia Franciszka Ludwika de Conti do tronu. Bezskutecznie próbował pogodzić swego ojca z Marią Kazimierą. Być może wiosną 1697 roku zawarł układ z elektorem brandenburskim Fryderykiem III, zobowiązując się do udzielenia poparcia kandydatury książę Ludwika Badeńskiego na króla w zamian za dobra neuburskie. Podobno jednak w dniu elekcji (27 czerwca 1697 roku) w celu zmyleniaprzeciwników wiwatował początkowo na cześć Fryderyka Augusta I, elektora saskiego, czym wprowadził zamieszanie we własnych szeregach. Ostatecznie poparł elekcję Contiego i 5 lipca 1697 roku podpisał w Warszawie przygotowany przez jego elektorów "akt poparcia wolnej elekcji".
Wybrany został także narezydenta do boku prymasa. Gdy książę Conti, daremnie oczekujący w Oliwie na wsparcie ze strony swoich zwolenników, zamierzał już odpłynąć do Francji, Sapieha zjawił się 2 listopada 1697 roku u niego z oddziałem jazdy i powstrzymał, obiecując przybycie armii litewskiej za kilka tygodni. W kilka dni później został Sapieha aresztowany w Gdańsku na rozkaz Rady Miejskiej.
Wraz z pozostałymi Sapiehami uznał Augusta II, już na początku 1698 roku przebywał w otoczeniu króla w Warszawie. W lutym odprowadzał do Góry Kalwarii wyjeżdżającą z Warszawy Marię Kazimierę. Towarzyszył ojcu 23 czerwca 1698 roku w audiencji u króla, domagając się pomocy w zawarciu ugody z republikantami. Dla pozyskania Sapiehów August II nadał mu wreszcie 14 lipca 1698 roku marszałkostwo wielkie litewskie.
22 lipca 1698 roku podpisał Sapieha akt odnowienia lenna Lęborka i Bytowa. Wstyczniu 1699 roku brał udział w Warszawie w konferencjach w sprawach litewskich, uczestniczył w radach senatu 17 lutego i 17 sierpnia 1699 roku. Na sejmie pacyfi kacyjnym 1699 roku sprawa jego marszałkostwa (król w styczniu 1699 roku obiecał je Januszowi Wiśniowieckiemu w związku z zasadą niesprawowania dwóch ministerstw przezczłonków jednej rodziny) była jedną z ostrzejszych kwestii spornych. Ostatecznie jednak August potwierdził 27 sierpnia 1699 roku nominację Sapiehy; być może przyczyniło siędo tego podpisanie przez Sapiehę deklaracji deputacji sejmowej z 24 sierpnia oddającej królowi Malbork i Połągę w zamian za spłatę długu winnego przez Rzeczypospolitę Brandenburgii. W styczniu 1700 roku przebywał Sapieha przy dworze w Dreźnie, uczestniczył m. in. w odprawie poselstwa rezydenta rosyjskiego (wdał się tu w bliżej namnie znaną aferę z klejnotami żony, co wyraźnie zepsuło mu opinię na dworze).
16 lutego 1700 roku opuścił więc Drezno, skąd zapewne udał się do Wiednia, a następniewrócił na Litwę. Uczestniczył w pierwszej fazie bitwy pod Olkienikami 18 listopada 1700 roku, ale uszedł z pola wraz z ojcem i stryjem Benedyktem, gdy zorientowali się oniw porażce. Zapewne właśnie Sapiehę wysłał następnie ojciec do Warszawy do Augusta II i senatorów koronnych. Przed rozpoczęciem obrad sejmu 1701 roku Sapieha poprzedzałkróla w drodze na mszę św. w kościele św. Jana 30 maja 1701 roku, niosąc laskę marszałkowską. Protestowali przeciw temu posłowie litewscy, 2 czerwca doszło też do ostrego starciaz marszałkiem nadwornym litewskiego Jerzego Wiśniowieckim. Wkrótce potem król, dowiedziawszy się o podejrzanych kontaktach Sapiehów z Jakubem Sobieskim, a przez niego ze Szwedami, kazał dać Sapieha że do zrozumienia, iż nie życzy sobie jego obecności na dworze. Wzburzony Sapieha zarzucił Augustowi II dążenie do władzy absolutnej, groził odwołaniem się do szlachty koronnej i prymasa, a nawet przejściem na stronę Karola XII, do którego został wysłany (późnym latem lub wczesną jesienią 1701 roku) z poselstwem od rodziny. Ostatecznie jednak 24 października 1701 roku przeprosił króla za pomówienia.
6 marca 1702 roku podpisał Sapieha w Warszawie manifest Sapiehów przeciw republikantom tłumaczący przyczyny ich przejścia na stronę szwedzką i udał się do obozuszwedzkiego pod Jurborkiem. W kwietniu 1703 roku zjawił się w obozie Karola XII pod Warszawą. Na sejmie lubelskim 1703 roku odsądzony został za zdradę od urzędu marszałkowskiego. Wiosną 1704 roku dowodził zapewne jakimś korpusem armii litewskiej wiernej Sapiehom. 2 września 1704 roku w Rosieniach obrany został przez prostanisławowską konfederację generalną księstwa żmudzkiego rotmistrzem jednej z 8 chorągwi powiatowych. Wiosną 1705 roku przebywał z żoną w Gdańsku. Latem 1705 roku jako delegat Litwy podpisał w Warszawie akt konfederacji warszawskiej, a być może brał udział w koronacji Stanisława Leszczyńskiego. Towarzyszył Leszczyńskiemu w wyprawie do Saksonii we wrześniu 1706 roku i reprezentował go w rokowaniach pokojowych podpisując 24 września 1706 roku traktat w Altranstädt. Na przełomie czerwca i lipca 1707 roku pojechał wraz z Leszczyńskim do Szczecina. Być może był wtedy z jego polecenia w Berlinie starając się o wsparcie Leszczyńskiego przez króla pruskiego Fryderyka I.
Koniec 1707 roku spędził w rodzinnych dobrach w Prusach Książęcych, 6 stycznia 1708 roku spotkał się w Toruniu z Leszczyńskim, aby udać się z nim do Grodna na spotkanie z królem szwedzkim. Gdy 20 marca 1708 roku w Gieranonach podjęto decyzję stworzenia nowej, dwunastotysięcznej armii litewskiej, w jej kompucie znalazły się też chorągwie husarska i pancerna Sapiehy (razem 200 koni). Po długich przetargach zrezygnował ostatecznie 9 maja 1708 roku z urzędu marszałka wielkiego litewskiego, ale nie udało mu się uzyskać hetmaństwa po rezygnacji ojca. Zniechęcił się wówczas do Leszczyńskiego, nosił się podobno nawet z zamiarem emigracji na stałe z Rzeczypospolitej. Król obiecał mu tylko pierwszy wakans senatorski, którym początkowo miało być województwo witebskie, potem połockie, a ostatecznie tuż przed 13 czerwca 1708 roku podpisał przywilej na województwo trockie dla Sapiehy, po mającym awansować jego bracie Jerzym Stanisławie (do czego niedoszło). Ponadto przekazał mu ekonomię rogozieńską, bez obowiązku płacenia prowentu. Na początku czerwca 1708 roku Sapiehowie wyznaczyli Sapiehę na swojego rezydenta przy boku Karola XII. Sapieha nie towarzyszył mu jednak w wyprawie na Rosję. W 1709 roku wybrany został w Wilnie na deputata do Trybunału Litewskiego, któremu następnie marszałkował.
Po restauracji Augusta II (jesień 1709 roku) początkowo Sapieha nie angażował się w życie polityczne i często przebywał w Prusach Książęcych obawiając się przeciwników. Być może do czci przywrócony został w 1710 roku, ale nie oddano mu urzędu marszałkowskiego. Otrzymał go z powrotem dopiero 10 kwietnia 1713 roku, poczym ofi cjalnie przeprosił Augusta II w Warszawie na początku 1714 roku. Najprawdopodobniej 2 sierpnia 1715 roku (w Łozach w 1713 roku) otrzymał Order Orła Białego w czasie uroczystości na Marymoncie. Jak większość członków rodziny, starał się odgrywać aktywną rolę w wydarzeniach konfederacji tarnogrodzkiej. Już w końcu 1715 roku dążył do zawiązania podobnej konfederacji na Litwie i jej marszałkiem chciał uczynić swego brata stryjecznego (Jana Kazimierza?). 25 lipca 1716 roku pod Uścinowem został wybrany na konsyliarza związku wojska litewskiego zawiązanego pod dyrekcją strażnika litewskiego Stanisława Władysława Potockiego. Na sejmie 1717 roku wyznaczony został do komisji kurlandzkiej. Obrano go też na deputata do komisji skarbowej, która obradowała w Grodnie od 13 września do 23 października 1717 roku.
W gruncie rzeczy jednak aktywność Sapiehy ograniczała się do ratowania resztek dóbr i prób odzyskania tych z nich, które zagarnęli przeciwnicy i wierzyciele Sapiehów po bitwie pod Olkienikami. W tym celu stale się procesował i próbował zawierać różne doraźne sojusze (np. z S. Denhoffem na początku 1718 roku) skierowane przeciw Ludwikowi Pociejowi, Radziwiłłom, królowi; szukał oparcia w carze Piotrze I, pilnował elekcji deputatów do Trybunału i jego obrad. W 1717 roku wygrał proces o Wołpę i Sielec. Na wieść o ślubie Zofi i Elżbiety Augusty, księżnej neuburskiej, (córki Leona K. Radziwiłła) z Józefem Karolem księciem Sultzbach, wystąpił wraz z bratem Jerzym Stanisławem do Trybunału Litewskiego z pretensjami do tzw. dóbr neuburskich. Na początku 1718 roku Sapieha wygrał proces w Trybunale z hetmanem Leonem Pociejem i Aleksandrem Mienszykowem o Dąbrownę.
Był na sejmie grodzieńskim 1718 roku; 18 października 1718 roku niezbyt ostro wypowiedział się przeciw Piotrowi I, postulował wysłanie poselstwa do niego, zalecał też zwołanie pospolitego ruszenia. Na początku 1719 roku zajechał Dąbrownę, a w sierpniu 1719 roku wraz zbratem Jerzym złożył w Wilnie protestację przeciw Mienszykowowi za nie zastosowanie się do dekretu Trybunału kadencji nowogródzkiej w sprawie zwrotu pieniędzy za te dobra. Uczestniczył w pierwszym sejmie warszawskim 1720 roku. Potem pilnował znowu swych spraw w Trybunale, a jesienią wziął udział wdrugim sejmie 1720 roku. Przez następne lata zajęty był Sapieha głównie sprawami procesowymi i przebywał przede wszystkim przy Trybunale. Był na sejmie grodzieńskim 1729 roku, uważano go wówczas za stronnika Stanisława Leszczyńskiego. W kwietniu 1731 roku w Wilnie pomógł Ogińskim przeforsować wybór Michała Eperyaszegona marszałka Trybunału Litewskiego, co było zwycięstwem nad Radziwiłłami. Nie chciał jednak podpisać zawartej 9 maja 1731 roku w Wilnie ugody Sapiehów z Ogińskimi wsprawie wspólnej walki z Radziwiłłami o dobra neuburskie po uzyskaniu czterech przysądzających im te dobra dekretów Trybunału. Zgodził się nazaakceptowanie zawartego 8 lipca 1731 roku układu w Rosi o sfinansowaniu planowanego na 4 września zajazdu owych dóbr.
W związku ze swoim ślubem Sapieha otrzymał od ojca w 1691 roku dobra Druję i Ikaźń (powiat brasławski). Prócz starostwa wołpieńskiego (województwo nowogródzkie) miał już w 1692 roku starostwo gulbińskie (województwo trockie) i rabsztyńskie (województwo krakowskie; wniesione przez żonę). W 1694 roku występował jako właściciel dóbr Oświeje (województwo połockie). Był jednym z sygnatariuszy zawartej 24 czerwca 1700 roku ugody z palatynem Renu Karolem Filipem w sprawie wykupu dóbr neuburskich.
25 maja 1708 roku ojciec scedował mu stararostwo borciańskie (województwo wileńskie), a w czerwcu latowickie (województwo mazowieckie), jezierzyskie (województwo witebskie) i puńskie (województwo trockie). W 1709 roku zawarł z bratem Jerzym kontrakt o wymianę połowy Lubczy (województwo nowogródzkie) na połowę Iwia (województwo wileńskie). Miał już wówczas także prawo do: Dąbrowny (województwo mińskie), Czerlony (województwo trockie) i Lebiedziowa (województwo wileńskie). W 1715 roku ojciec scedował mu prawa do starostwo rakanciskiego i ławaryskiego (województwo wileńskie), oniksztyńskiego. W 1716 roku dekretem Trybunału przypadła mu majętność radziwilłowska Sielec (województwo brzeskie litewskie) po matce. Miał Szkudy (poszły pod taksę wierzycieli), Kretyngę (obie na Żmudzi), Dąbrowicę (powiat brasławski), Łuszki (Łużki, województwo wileńskie), Szarkowszczyznę (dobra Ikaźń) i Ilję (województwo mińskie). Wszystkie te dobra były jednak w ogromnym stopniu zadłużone i pozastawiane. Dopiero po śmierci ojca Sapiehy przeprowadził 4 stycznia 1721 roku z bratem Jerzym dział dóbr, w wyniku którego pozostał przy połowie Dąbrowny, Zasławiu, Iwiu, pałacu (Słuszczyńskim) i dworze w Grodnie. Spadku po ojcu bracia zrzekli się w celu spłacenia jego długów. Dział ten nie wpłynął jednak na polepszenie stosunków między braćmi i do końca życia pozostali skłóceni. Wielokrotnie podejmowanepróby doprowadzenia do zawarcia przez nich ostatecznej ugody majątkowej nie dały rezultatu. W 1729 roku w Grodnie zgodził się Sapieha na spłacenie przez Sapiehów Augustowi II sumy 200 tysięcy talarów reńskich długu księcia neuburskiego Karola III Filipa (za tę sumę August II trzymał w zastawie dobra neuburskie). 22 sierpnia 1729 roku otrzymał zgodę na cesję stararostwa gulbińskiego synowi Michałowi. Przez długie lata nie mógł też dojść do porozumienia z synem Kazimierzem Leonem o dobra dziedziczne i starostwo wołpieńskie. Sprawę pogorszyło jeszcze zapisanie w 1731 roku przez niego praw do Słucka na syna Michała.
Sapieha uchodził za człowieka uczonego, znał biegle kilka języków. Zmarł w pałacu na Antokolu w Wilnie 4 stycznia 1734 roku będąc od 1732 roku częściowo sparaliżowany. Pochowany został w kościele Trynitarzy na Antokolu, do którego fundacji się przyczynił, a syn Józef w 1744 roku wystawił mu tam nagrobek (zniszczony w 1865 roku).
Z małżeństwa z Marią Katarzyną de Béthune (primo voto: od 21 maja 1690 roku żona Stanisława Kazimierza Radziwiłła (urodzony w 1648 roku, zmarł 8 grudnia 1690 roku), księcia-ordynata na Klecku, stolnika litewskiego, marszałka wielkiego litewskiego; pozostawił Sapieha czworo dzieci:
Kazimierz Leon Sapieha (urodzony 28 marca 1697 roku, zmarł 30 maja 1738 roku), generał artylerii litewskiej, wojewoda brzeski, starosta wołpieński, rotmistrz chorągwi petyhorskiej, po nim potomstwo,
Józef Julian Stanisław Sapieha (urodzony 16 stycznia 1708 roku, zmarł 4 grudnia 1754 roku), proboszcz kapituły wileńskiej, kanonik gnieźnieński, biskup koadiutor (sufragan) wileński, duchowny referendarz wielki litewski, kanonik warszawski, archidiakon żmudzki, biskup tytularny Diocaesarea in Isauria, prepozyt trocki, dyrektor wileńskiego sejmiku przedsejmowego,
Michał Antoni Sapieha (urodzony 10 marca 1711 roku, zmarł 11 października 1760 roku), łowczy wielki litewski, wojewoda podlaski, podkanclerzy litewski, starosta mścisławski, tłumacz tragedii i poeta, zmarł bezpotomnie,
Ludwika Maria Sapieżyna (urodzona 4 maja 1695 roku, zmarła w 1766 roku), żona: Aleksandra Dominika hrabiego Wielopolskiego herbu Starykoń (zmarł w 1725 roku), starosta opoczyński i rabsztyński; żona: Antoniego Michała Potockiego herbu Pilawa Złota (urodzony w styczniu 1702 roku, zmarł 11 kwietnia 1766 roku), podstolego litewskiego, wojewody bełskiego, marszałka królowej, generała lejtnanta wojsk koronnych, starosty krzemienieckiego, czerkaskiego, grabowieckiego i guzowskiego.
Współcześni uważali Sapiehę za ojca Michała Fryderyka Czartoryskiego - ze względu na głośny romans z jego matką Izabelą z Morsztynów.
Żródła:
ALEKSANDER PAWEŁSAPIEHA "INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY - iPSB".
Aleksander Paweł Sapieha w "Geni"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk.
Aleksander Paweł Sapieha w "WikipediA"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk.
19-02-2026