książę Jawnuta - obraz Janusza Mackiewicza z 1910 roku
Jawnuta [Jaunutis] Giedyminowicz (urodzony około między 1306 a 1309 rokiem lub około 1300 roku, zmarł w lub po 1366? roku) herb Syn Giedymina [Gediminas] Giedyminowicz, wielkiego księcia Litwy i Jewny Iwanownej Rurykowiczówny, córki Iwana Rurykowicza, księcia połockiego. Wielki książę Litwy od grudnia? 1341 roku do lutego? 1345 roku, książę zasławski od 1347? lub w 1350? roku do 1366? roku. Według polskiego historyka, Jana Tęgowskiego, Jawnuta urodził się między 1306 a 1309 rokiem. Wiadomo, że był synem wielkiego księcia litewskiego, Giedymina, nie ma pewności jednak, czy jego matką była Jewna czy może inna żona władcy. Niewiele wiadomo o jego początkach, pierwsze informacje na temat Jawnuty pojawiły się w źródłach historycznych dopiero po śmierci Giedymina w 1341 roku. Po śmierci ojca z jego nadania objął we władanie Wilno, przekazał mu jednoczesnie władzę zwierzchnią na Litwie. Kiejstut natomiast dostał Troki, Olgierd, będący już księciem witebskim, dostał Krewo. Narymunt zasiadł w Pińsku, a Koriat - jak świadczy "Kronika Litewska" - miał dostać Nowogródek, Wołkowysk i Mścibochów i rozciągające się do rzeki Słuczy, a więc całe późniejsze województwo nowogrodzkie, z wyjątkiem Słonimia na Rusi, który rzekomo miał dziedziczyć jego brat Monwid wraz z Kiernowem. Wreszcie Lubart dziedziczył Wołyń po swoim teściu, nieznanym księciu włodzimierskim. Każdy z nich oprócz dzielnicy miał również prowadzić coś w rodzaju ściślejszej polityki. Do Jawnuty, jako nowego władcy, należało dźwiganie ciężaru spraw ogólnopaństwowych. Olgierd miał kierować polityką wielkolitewską wobec północno-wschodniej Rusi. Koriat działał wraz z Narymuntem i Lubartem na Rusi południowej, utrzymywał stosunki, głównie z Tatarami. Lubart przede wszystkim z Zjednoczonym Królestwem Polskim, Kiejstut z Mazowszem, a zwłaszcza z zakonem krzyżackim. Monwidowi przypadała prawdopodobnie rola rzecznika wielkolitewskiego wobec zakonu inflanckiego. Istnieją różne teorie, z jakiego powodu Giedymin wybrał Jawnutę, pomimo że ten nie był jego pierworodnym synem. Przyczyną mogła być równowaga między pogaństwem, reprezentowanym przez Olgierda i Kiejstuta, a ortodoksją, reprezentowaną przez Narymunta, Koriata i Lubarta. Niektórzy badacze wysunęli teorię, że nominacja ta była prawdopodobnie uzasadniona faktem, że mógł być pierwszym synem ostatniej żony władcy - Jewny. Jest też prawdopodobne, że Narymunt i Olgierd mieli możliwość aspirowania do piastowania urzędu wielkiego księcia, jednakże zostali odrzuceni. Powodem odrzucenia mogła być obawa ich ojca, że wybuchnie między nimi jakiś konflikt, to natomiast mogło doprowadzić do rozpadu państwa. Jawnuta rządził Wielkim Księstwem Litewskim przez 3 lata, musiały być to skromne rządy, ponieważ nie brał nawet udziału w wyprawach wojennych swoich braci, Olgierda i Kiejstuta, a w źródłach historycznych krajów sąsiednich zachowały się jedynie drobne informacje dotyczące jego istnienia. Były to stosunkowo spokojne czasy, ze względu na ówczesną słabość sąsiadującego z Wielkim Księstwem Litewskim Zakonu Kawalerów Mieczowych, pod wodzą mistrza Ludolfa Königa von Wattzau. Z powodu nieudolności Jawnuta zimą z 1344 na 1345 roku został usunięty przez spisek Olgierda i Kiejstuta. Olgierd i Kiejstut opanowali Wilno bez rozlewu krwi. Nastepnie schwytany, jednak zbiegł wkrótce do Moskwy, gdzie 25 września 1345 roku przyjął chrzest prawosławny i otrzymał imię Iwan. Nie otrzymawszy pomocy w Moskwie od szwagra Semena, powrócił na Litwę w 1347? lub w 1350? roku, ukorzył się przed Olgierdem i otrzymał władzę w księstwie zasławskim, gdzie rządził do swojej śmierci, odtąd pozostawał aktywną postacią w negocjacjach ze Zjednoczonym Królestwem Polskim w latach: 1352, 1358 i w 1366. W sierpniu i we wrześniu 1352 roku, polski król, Kazimierz "Wielki", przebywał na Rusi. 23 sierpnia wystawił dokument pod Szczebrzeszynem. Pobyt króla na pograniczu Zjednoczonego Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego związany był niewątpliwie z mającymi się zacząć lub zaczętymi już rozmowami z tym drugim krajem, które zakończyły się podpisanym wówczas układem. Do czasów obecnych zachował się dokument książąt wielkolitewskich, spisany w języku ruskim, jednakże nie posiada on daty. Dotyczył warunków rozejmu z Kazimierzem "Wielkim", który historiografia wiąże właśnie z tą wyprawą króla na Ruś. Rozejm miał obowiązywać od 1 października, a zatem pertraktacje odbywały się na pewno we wrześniu. Osobami, które podpisały dokument są Giedyminowicze: Jawnuta, Kiejstut i Lubart, ale również Jerzy Narymutowicz i Jerzy Koriatowicz. Ślubowali oni również w imieniu Olgierda, Koriata i Patryka, że dotrzymają pokoju. Jako lojalny poddany Olgierda dożył swych dni, umierając po 1366 roku. Data ta jest ustalona na podstawie analizy dokumentów historycznych, albowiem jeszcze w 1366 roku, Jawnuta pojawia się w treści traktatu pokojowego ze Zjednoczonym Królestwem Polskim, pośród innych ważnych osobistości, tak w 1367 roku w traktacie z Inflantami, jego sygnatura już nie występuje. Pozostawił dwóch lub trzech synów z nieznanej kobiety: Siemion [Szymon] Jewnutowicz (zmarł w lub po 1390 roku), zmarł bezpotomnie, Grzegorz Jewnutowicz, Michał Jewnutowicz (zmarł 12 sierpnia 1399 roku), książę zasławski, po nim potomstwo. Jewnuta jest protoplastą Stepańskich, Zasławskich, Mścisławskich.20-11-2024