Michaił Iłłarionowicz Goleniszczew-Kutuzow (urodzony w Petersburgu, 5? [16] września 1745 roku, zmarł w Bolesławcu, 28 kwietnia 1813 roku) herb
Syn Iłłariona Matwiejewicza Goleniszczewa-Kutuzowa, generała porucznika, senator i Anny Iłłarionowny Bedrinskiej (według innych źródeł Beklemiszewej).
Hrabia Cesarstwa Rosyjskiego od 12 października 1811 roku do 29 lipca 1812 roku, książę Cesarstwa Rosyjskiego od 29 lipca 1812 roku, książę smoleński od 6 grudnia 1812 roku do 28 kwietnia 1813 roku, gubernator wojskowy Kijowa od września 1806 roku, naczelny dowódca Armii Rosyjskiej od 17 sierpnia 1812 roku do 28 kwietnia 1813 roku, generał feldmarszałek od 31 sierpnia 1812 roku do 28 kwietnia 1813 roku, rosyjski generalny gubernator Litwy od 19 grudnia 1799 roku do 11 lipca 1801 roku i od 3 lipca 1809 roku do 17 kwietnia 1812 roku.
Poślubił w Petersburgu 27 kwietnia 1778 roku w katedrze św. Izaaka Dalmacji Jekaterine Iljiniczna Bobikową (urodzona w 1754 roku, zmarła w 1824 roku), córkę Ilji Bibikowa, generała porucznika i Natalii Nikołajewnej Pisariewej.
Uważany powszechnie za architekta klęski kampanii rosyjskiej Napoleona, choć twórcą strategii polegającej na wciągnięciu Wielkiej Armii w głąb Rosji i jej późniejszym zniszczeniu był poprzednik Kutuzowa - Michaił Barclay de Tolly. Kutuzow pozostaje jednak jednym z głównych autorów tego sukcesu.
Urodził się w rodzinie generała porucznika inżynierii. W 1759 roku wstąpił do Szlacheckiej Szkoły Oficerskiej Artylerii, którą ukończył z wyróżnieniem w 1761 roku i pozostał w niej jako wykładowca matematyki. W 1761 roku chorąży i dowódca kompanii Astrachańskiego pułku piechoty. Od 1762 roku kapitan i adiutant generał gubernatora w Rewlu. W latach 1764-1765 dowodził pododdziałami i działał przeciwko wojskom konfederatów polskich.
Uczestnik wojen z Turcją. W czasie wojny 1768-1774 na stanowiskach sztabowych - uczestnik walk koło Riaboj Mogiły, Łargi, Kaługi i innych. W lipcu 1774 roku, dowodząc batalionem w bitwie pod wsią Szumy (obecnie Kutuzowka) na południe od Ałuszty został ranny i stracił prawe oko.
W 1784 roku mianowany na stopień generała majora i wyznaczony na dowódcę formułującego się Bugskiego Korpusu Strzeleckiego, z którym brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej 1787-1792, walcząc u boku Aleksandra Suworowa. Był doradcą Suworowa. Odznaczył się m.in. pod Oczakowem w 1788 roku, gdzie dowodził 6 kolumną i gdzie był powtórnie ranny, oraz podczas zdobycia twierdzy Izmaił w 1790 roku, potem w bitwach pod Babadagiem i Maczinem. W czasie wojny polsko-rosyjskiej w 1792 roku dowódca korpusu. Brał udział w bitwie pod Dubienką. W latach 1794-1795 poseł nadzwyczajny Rosji w Konstantynopolu. Doprowadził do zawarcia przez Rosję kilku korzystnych umów politycznych i gospodarczych. W 1794 roku wyznaczony na dyrektora Lądowego Szlacheckiego Korpusu Kadetów. W latach 1795-1799 naczelny dowódca i inspektor wojsk rosyjskich w Finlandii. Wykonywał także szereg zadań dyplomatycznych m.in. rozmowy z Prusami i Szwedami.
W 1798 roku mianowany generałem piechoty. Później generał gubernator na Litwie w latach 1799-1801 i w Petersburgu w latach 1801-1802. W 1802 roku został zdymisjonowany. Zwolnił się ze służby i był w stanie spoczynku.
W sierpniu 1805 roku w czasie wojny rosyjsko-austriacko-francuskiej w 1805 roku wyznaczony na naczelnego dowódcę wojsk rosyjskich, skierowanych do pomocy Austrii. Kiedy dowiedział się w czasie dyslokacji armii o kapitulacji armii austriackiej genenerała Macka pod Ulm, rozpoczął marsz - manewr od Brna do Ołomuńca i wyprowadził wojska rosyjskie spod uderzenia przeważających sił Francuzów, odnosząc w czasie odwrotu kilka zwycięstw lokalnych nad siłami korpusu francuskiego.
Przedstawił plan działania przeciwko wojskom Napoleona, jednak cesarz Aleksander I pod wpływem austriackich doradców go nie przyjął.
Oponent błędnego planu bitewnego wojsk rosyjskich w bitwie pod Austerlitz (1805). Bitwa przyniosła klęskę wojsk rosyjsko-austriackich. Pomimo klęski pod Austerlitz wyprowadził część wojsk i uchronił je od całkowitej zagłady. Mimo tego Aleksander I był mu nieprzychylny. Wyznaczany na podrzędne stanowiska: generał-gubernatora w Kijowie w latach 1806-1807, dowódcę korpusu w Mołdawii w 1808 roku, generał-gubernatora na Litwie w ltach 1808-1811.
W związku z nadchodzącą wojną z Napoleonem, zatem koniecznością zakończenia wojny z Turcją w latach 1806-1812, cesarz 7 marca 1811 roku wyznaczył Kutuzowa na naczelnego dowódcę Armii Mołdawskiej. Kutuzow nie przyjął dotychczasowej taktyki prowadzenia wojny, która sprowadzała się do zajęcia i utrzymania twierdz oraz kordonowych pozycji wojsk. Stworzył manewrowe korpusy i rozpoczął wiosenną kampanię w 1811 roku aktywnymi działaniami.
22 lipca pod Ruszczukiem odniósł zwycięstwo, a w październiku okrążył i wziął do niewoli pod Swobodżą całą armię turecką - Armię Naddunajską. Za to zwycięstwo został nagrodzony 12 października 1811 roku tytułem hrabiego. Będąc doświadczonym dyplomatą, wynegocjował i podpisał 12 maja 1812 roku wygodny dla Rosji bukareszteński pakt pokojowy, za który otrzymał tytuł księcia (29 lipca).
Na początku wojny roku 1812 wyznaczony na dowódcę pospolitego ruszenia Petersburga, a następnie Moskwy. Po wycofaniu wojsk rosyjskich ze Smoleńska, 8 sierpnia wyznaczony na naczelnego dowódcę wojsk rosyjskich. 17 sierpnia przybył na pole walki, przejął dowództwo armii rosyjskiej z rąk ówczesnego ministra wojny Barclaya de Tolly i podjął decyzje o wydaniu bitwy pod Borodino na 26 sierpnia. Poniósł porażkę, jednak armia rosyjska nie została rozbita. Brak sił nie pozwolił na przeprowadzenie kontrnatarcia. Dążąc do ratowania reszty sił podjął decyzję o wycofaniu, kontynuując strategię Barclaya de Tolly wciągnięcia Francuzów w głąb Rosji, wyczerpania sił i przygotowania własnego przeciwuderzenia. Bez walk oddał Moskwę. Decyzja ta była wówczas krytykowana przez część generalicji. Kutuzow wykonał wówczas manewr z drogi na Riazań na drogę do Kaługi. Zatrzymał armie w obozie w Tarutino na południowy zachód od Moskwy, gdzie zmobilizował nowe siły i uzupełnił środki. 6 października w bitwie pod Tarutinem odniósł zwycięstwo nad korpusem francuskim i zmusił Napoleona do przyspieszenia wycofania wojsk z Moskwy. Pod Małojarosławcem zagrodził wojskom francuskim drogę na południe, zmusił je do wycofania po zniszczonej drodze smoleńskiej. Napierając na nieprzyjaciela odniósł kilka zwycięstw, m.in. pod Wiaźmą i Krasnym. Nad rzeką Berezyną próbował raz jeszcze bezskutecznie rozbić główne siły Napoleona.
Za kampanię zimową otrzymał 6 grudnia 1812 roku tytuł księcia smoleńskiego i został nagrodzony najwyższym odznaczeniem rosyjskim, orderem św. Jerzego I stopnia. Idąc za wycofującymi się wojskami francuskimi dotarł do Polski.
Na początku 1813 roku dowodził wojskami rosyjskimi w Polsce i Prusach z zadaniem ostatecznego rozgromienia wojsk Napoleona. Śmierć na tyfus przerwała wykonanie tych zadań. Ciało Kutuzowa zabalsamowano i przewieziono do Petersburga, gdzie został pochowany w soborze Kazańskim. W Bolesławcu, gdzie zmarł, król Fryderyk Wilhelm III wystawił Kutuzowowi w 1819 roku zabytkowy pomnik w formie żeliwnego obelisku.
Do początku kwietnia 1813 roku Kutuzow cieszył się dobrym zdrowiem, aktywnie pracował i często jeździł konno. Według jednej z wersji zachorował 5 (17) kwietnia, przeziębiając się podczas podróży do Haynau, gdzie miał uczestniczyć w spotkaniu Aleksandra I z królem pruskim, gdzie część drogi pokonywał konno; według innej wersji, gdy wyszedł z domu w mundurze, ale został zatrzymany przy powozie przez delegację niemieckich mieszczan i stał z nimi w deszczu. Tego samego wieczoru czuł się nieco źle, ale kontynuował pracę. 6 (18) kwietnia stan jego zdrowia się pogorszył i zaczął przyjmować leki, ale pozostał na nogach. 7 (19) kwietnia poczuł się lepiej, ale 8 (20) kwietnia jego stan zdrowia pogorszył się tak bardzo, że położył się do łóżka i już nigdy nie wstał. Ostatnim mieszkaniem Kutuzowa był dom emerytowanego majora von der Marka w małym śląskim miasteczku Bolesławcu (Prusy, obecnie część Polski). Według legendy, obalonej przez historyków, Aleksander I przybył pożegnać bardzo osłabionego feldmarszałka. Za parawanami, obok łóżka, na którym leżał Kutuzow, znajdował się urzędnik Krupennikow, który mu asystował. Ostatnia rozmowa Kutuzowa, rzekomo podsłuchana przez Krupennikowa i zrelacjonowana przez szambelana Tołstoja, brzmiała: "Wybacz mi, Michaił Iłłarionowicz!" - "Wybaczam ci, panie, ale Rosja ci tego nigdy nie wybaczy".
W pierwszych dniach Kutuzow pozostawał przytomny, choć miał wysoką gorączkę, a jego prawa ręka była częściowo zdrętwiała. Słuchał raportów i dyktował obszerne dokumenty urzędowe i prywatne listy swojemu adiutantowi, A. I. Michajłowskiemu-Danilewskiemu. Jego stan zdrowia się pogarszał. Do pacjenta pilnie wysłano osobistego lekarza, J. V. Willie, osobistego lekarza króla pruskiego, Hufelanda, znanego lekarza Wiebela i naczelnego lekarza miejskiego, Bunzlaua Wislicenusa. Od 14 (26) kwietnia Kutuzow był nieprzytomny i często majaczył.
O godzinie dziesiątej wieczorem 16 (28) kwietnia 1813 roku książę Kutuzow zmarł. Oficjalna diagnoza brzmiała "gorączka nerwowa powikłana zjawiskami paralitycznymi", co później lekarze określili jako ciężką postać zapalenia wielonerwowego. Jego ciało zabalsamowano i wysłano do Petersburga 27 kwietnia (9 maja). Według szeroko rozpowszechnionej błędnej wersji serce dowódcy wojskowego pochowano we wsi Tillendorf koło Bolesławca. W rzeczywistości współpracownicy Kutuzowa pochowali tam pozostałe narządy wewnętrzne pozostałe po zabalsamowaniu, a serce dowódcy umieszczono w cylindrycznym srebrnym naczyniu z roztworem balsamującym i wysłano wraz z ciałem. Podróż była długa - przez Poznań, Mitawę, Rygę, Narwę - i zajęła ponad miesiąc. 8 (20) maja kondukt pogrzebowy wjechał do Rosji i dopiero 24 maja (5 czerwca) dotarł do Pustelni Świętej Trójcy i św. Sergiusza Nadmorskiego, położonej kilka mil od Petersburga. Tam trumna z ciałem dowódcy stała w cerkwi przez 18 dni, ponieważ nie było możliwe pochowanie feldmarszałka w stolicy Rosji natychmiast po przybyciu: wszystko, co niezbędne do pochówku w Soborze Kazańskim, nie zostało odpowiednio przygotowane. Miejsce pochówku Michaiła Kutuzowa wybrał sam cesarz. Wszystkie prace w katedrze, przygotowujące do pochówku, wykonywano pod nadzorem architekta A. N. Woronikina, który zbudował tę katedrę. Pogrzeb w Soborze Kazańskim odbył się w piątek 13 (25) czerwca 1813 roku., z najwyższymi honorami oddanymi zmarłemu, w obecności członków rodziny carskiej, wszystkich najwyższych dostojników imperium, najwyższego duchowieństwa i generałów oraz ogromnego tłumu ludzi.
Cesarz zapewnił pełne poparcie żony Kutuzowa dla jej męża i w 1814 roku nakazał ministrowi finansów D. A. Gurjewowi wyemitować ponad 300 tysięcy rubli na spłatę długów rodziny dowódcy.
Udział w masonerii:
Inicjowany w 1779 roku do niemieckiej loży masońskiej "Trzy Klucze" (Ratisbonne). Członek moskiewskich lóż "Sfinks" i "Trzy Sztandary". Uczestniczył również w spotkaniach lóż masońskich w Petersburgu, Frankfurcie i Berlinie. Posiadał najwyższe stopnie wtajemniczenia w systemie szwedzkim. W masonerii nosił przydomek "Wiecznozielony Laur".
Krytyka:
"Jeśli chodzi o talenty strategiczne i taktyczne... nie dorównuje Suworowowi, a tym bardziej Napoleonowi" - scharakteryzował Kutuzowa historyk E. V. Tarle.
Suworow powiedział o Kutuzowie: "Sprytny, sprytny, chytry, chytry... Nikt go nie oszuka". Talent wojskowy Kutuzowa był kwestionowany po klęsce pod Austerlitz, a w czasie wojny 1812 roku oskarżano go o próbę zbudowania dla Napoleona "złotego mostu", aby opuścić Rosję z resztkami armii. Krytyczne recenzje dowódcy Kutuzowa należą nie tylko do jego słynnego rywala i złoczyńcy L. L. Bennigsena, ale także do innych dowódców armii rosyjskiej w 1812 roku - N. N. Rajewskiego, A. P. Jermołowa, P. I. Bagrationa: "Dobra jest też ta gęś, która zwie się zarówno księciem, jak i wodzem! Teraz nasz wódz będzie pełen plotek i intryg kobiecych" - tak Bagration zareagował na wieść o mianowaniu Kutuzowa na głównodowodzącego. "Kunktatorstwo" Kutuzowa stało się w rzeczywistości kontynuacją linii strategicznej wybranej na początku wojny przez Barclaya de Tolly: "Woziłem rydwan na górę i sam z góry stoczy się przy najmniejszym prowadzeniu" - powiedział Barclay opuszczając armię.
Jeśli chodzi o cechy osobiste Kutuzowa, to już za życia krytykowano go za służalczość, która przejawiała się w jego uległym stosunku do faworytów cara.
Michaił Kutuzow ożenił się Jekateriną Iljiniczną; pochowana w cerkwi Zesłania Ducha Świętego w Ławrze Aleksandra "Newskiego", była córką generała porucznika Ilji Bibikowa i siostrą Aleksandra Bibikowa, wybitnego męża stanu i wojskowego, marszałka Komisji Ustawodawczej, naczelnego dowódcy w walce z polskimi konfederatami i w tłumieniu powstania Pugaczowa. Mieli pięć córek i syna:
Mikołaja Goleniszczew-Kutuzow (zmarł w niemowlęctwie),
Praskowia Goleniszczew-Kutuzow (urodzona w 1777 roku, zmarła w 1844 roku), żona: Matwieja Fiodorowicza Tołstoja (urodzony 29 marca [9 kwietnia] 1772 roku, zmarł 23 listopada [5 grudnia] 1815 roku), radcy Stanu, tajnego radcy,
Anna Goleniszczew-Kutuzow (urodzona w 1782 roku, zmarła w 1846 roku), żona: Mikołaja Zacharowicza Chitrowa (urodzony w 1779 roku, zmarł 27 stycznia 1827 roku), generała majora, historyk z rodu Chitrowo, członka honorowego Uniwersytetu Moskiewskiego, członka Towarzystwa Biblijnego, właściciela majątku Istomino nad brzegiem rzeki Tarusa,
Elżbieta Goleniszczew-Kutuzow (urodzona w 1783 roku, zmarła w 1839 roku), żona Fiodora Iwanowicza Tiesenhausena (urodzony 21 maja [1 czerwca] 1782 roku, zmarł 21 listopada [3 grudnia] 1805 roku), rosyjskiego inżyniera wojskowego, kapitana sztabu i adiutanta; żona: Nikołaja Fiodorowicza Chitrowa (urodzony w 1771 roku, zmarł 7 maja 1819 roku), generała majora, ambasadora na dworze wielkiego księcia toskańskiego we Florencji,
Ekaterina Goleniszczew-Kutuzow (urodzona 26 lipca 1787 roku, zmarła 31 grudnia 1826 roku), żona: księcia Mikołaja Daniłowicza Kudaszowa (urodzony w 1786 roku, zmarł 28 października [9 listopada] 1813 roku); żona: Ilja Stepanowicz Saraczyński (urodzony 26 grudnia 1786 roku, zmarł 5 stycznia 1845 roku), generała majora,
Daria Goleniszczew-Kutuzow (urodzona w 1788 roku, zmarła w 1854 roku), żona: Fiodora Pietrowicza Opoczynina (urodzony 18 [29] maja 1779 roku, zmarł 20 grudnia 1852 roku [1 stycznia 1853 roku]), radca tajnej, szambelan dworu, adiutant wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza.
Ponieważ feldmarszałek nie pozostawił po sobie męskich potomków, nazwisko Goleniszczew-Kutuzow odziedziczył w 1859 roku jego wnuk, generał major Paweł Tołstoj, syn Praskowii.
Żródła:
Michaił Kutuzow w "WikipediA".
Michaił Kutuzow w "WikipediA"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk.
15-06-2026