Mikołaj I "Stary (Priscips), Matuzalemem" Radziwiłł [Radziwiłłowicz] herbu Trąby (urodzony około 1440 roku, zmarł 16 lipca 1509 roku)
Syn Radziwiła Ostikowicza herbu Trąby, marszałka nadwornego litewskiego, wojewody trockiego, marszałaka ziemskiego, kasztelana wilenskiego, starosty oniksztyńskiego, uszpolskiego i peniańskiego i N.N.
Namiestnik smoleński od 2 grudnia 1481 roku do 1488 roku, namiestnik nowogrodzki i bielski od 1488 roku do 16 lipca 1509 roku, kasztelan trocki od 1488 roku do 16 lipca 1509 roku, kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego i wojewoda wileński od 1492 roku do 16 lipca 1509 roku, starosta uszpolski i peniański, członek Rada Stanu Wielkiego Księstwa Litwy od 7 czerwca 1492 roku do 30 lipca 1492 roku i od 19 sierpnia 1506 roku do 20 października 1506 roku.
Poślubił w Wilnie, w 1469 roku Zofię Annę Giedyminówny Moniwidówną herbu Leliwa (urodziła się ona w 1439 roku, zmarła w Zelwie, w 1512 roku), córkę Jana IV Giedyminowicza Moniwidowicza herbu Leliwa, bojara litewskiego, wojewody nowogrodzkiego, marszałka ziemskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego, wojewody trockiego, starosty mereckiego, oszmiańskiego, daugieńskiego, podolskiego i krzemienieckiego, marszałka hospodarskiego, wojewody wileńskiego i Anny, z książąt smoleńskich. Poślubił Zofię Giedyminównę Zasławską herbu Ostrogski, córkę Michała Giedyminowicza herbu Ostrogski, księcia zasławskiego, namiestnika witebskiego, księcia de iure uxoris mścisławskiego i Julianny Giedyminówny Mścisławskiej, córki Iwana Jurjewicza Giedyminowicza, księcia zasławskiego. Poślubił w 1508 roku Fiedorę (Teodorę) [Zofię] Giedyminównę Rohatyńską herbu Biberstein (zmarła między lipcem a sierpniem 1512 roku), córkę Iwana Siemionowicza Giedyminowicza herbu Biberstein, księcia Rohatyńskiego.
Urodził się około 1440 roku. Mikołaj Radziwiłłowicz, zwany "Matuzalemem". Przydomek ten zawdzięczał niespotykanej w tamtych czasach długości swojego życia. Niektóre legendy mówią nawet, że przeżyć miał 111 lat. Choć nie ma podstaw, aby nie wierzyć w jego długowieczność (wszak mówiono, że litewskie powietrze potrafi znacznie przedłużyć żywot), to mityczny wiek jest zapewne przesadny. Zresztą ten biblijny pseudonim należał mu się nie tylko z tego powodu. Życie kończył zarówno jako nestor rodu, jak i największy spośród możnych litewskich.
Według rodowodu, miał być najpierw był podczaszym Wielkiego Księstwa Litwy, a potem wojewodą trockim; chociaż w poczcie tych ostatnich u Niecieckiego nie jest potwierdzone. Po śmierci Rumbowda, został marszałkiem ziemskim Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po zabiciu wielkiego księcia Zygmunta przez Czartoryjskiego w 1440 roku, Mikołaj I został jednym z senatorów, którzy zebrawszy się w Mszanach, obrali Kazimierza Jagiellończyka na wielkiego księcia litewskiego i wysłali do Krakowa, poselstwo po niego. Inne stronnictwo panów litewskich, zapraszało do tronu Władysława króla Polski, jako prawego dziedzica; zjawili się i inni kandydaci jako Świdrygiełło i Michał syn zabitego Zygmunta. Władysław lekkomyślnie nie zwrócił uwagi na stan ówczesny Litwy, wysłał tylko brata swego Kazimierza, jako wielkorządcę w swoim imieniu. Ale Litwini nie byli zadowoleni. Na sejmie w Brześciu Litewskim, na którym Mikołaj Radziwiłł, jako marszałek, obrali Kazimierza i podnieśli go do godności wielkiego księcia litewskiego. W następnym roku, wielki książę Kazimierz wysłał Mikołaja Radziwiłła i Kieżgajłłę kasztelana wileńskiego, do brata swego Władysława, podówczas przebywającego na Węgrzech, prosząc o potwierdzenie swojej elekcji; lecz posłowie nic nie wskórali i rzecz ta została w zawieszeniu aż do śmierci Władysława pod Warną w 1444 roku.
W 1445 roku miał Mikołaj I z bratem swoim Janem, wzięli udział, w zwycięskiej bitwie pod Suchodrowem. W następnym roku, Tatarzy Krymscy przysłali prosząc wielkiego księcia Kazimierza, aby dał im za chana, Iladży Gereja, pochodzącego z rodu Dżengis-Chana i przebywającego podówczas na Litwie w Lidzie. Wielki Książę przychylił się do żądania Tatarów i nakazał Radziwiłłowi, aby na stolicę nowego chana wprowadzić. W tym czasie Mikołaj I został mianowany hetmanem Wielkiego Księcia Litewskiego, ale domyślać się należy, że na tę jedyną tylko wyprawę naznaczony był wodzem naczelnym, albowiem hetmanem wielkim litewskim był Stanisław "Biały" Kiszka.
Po śmierci króla Władysława III, panowie Koronni zapraszali Kazimierza na tron Polski; lecz on obojętnie to przyjął, sądząc iż tron ten z prawa mu się należeć powinien. W tym celu, wysłał na sejm do Piotrkowa Mikołaja Radziwiłła, który staraniem swoim miał Kazimierza reprezentować i doprowadzić do wyboru na tron. Jednakże Polacy rozgniewani obojętnością i dziwnym postępowaniem Kazimierza, wybrali już Bolesława Mazowieckiego. Jednak w 1477 roku Kazimierz został koronowany w Krakowie.
W 1450 roku Mikołaj I został wojewodą smoleńskim, chociaż nie potwierdza tego Riesiecki, lecz w tym czasie był już marszałkiem wielkim litewskim, na którym urzędzie znajdujemy w tym czasie Piotra Montigierdowicza, być nie może aby złożywszy jeden urząd nie dostał innego.
Wybuchły następnie niesnaski, między Koroną a Litwą o posiadanie Podola i Rusi, które zostały niesłusznie przyłączone do Korony przez Kazimierza IV. Na próżno starano się pogodzie obie strony podczas różnych sejmach. Na jednym z nich w Parczewie w 1451 roku, Litwini jeszcze więcej rozjątrzyli się na Polaków; znaczniejsi panowie, między którymi i Mikołaj Radziwiłł, odesłali Polakom herby, które od nich nabyli na sejmie w Horodlu. Potem, gdy za staraniem króla nastąpiła zgoda, Litwini przyjęli ponownie herby koronne; lecz Radziwiłł, nie wiadomo dla jakiej przyczyny, nie powrócił do swego dawnego herbu Sulima, ale przyjął herb Trąby, którym Ostykowiecze pieczętowali się. W 1452 roku Mikołaj I posłował do Hadży Gereja, chana perekopskiego, prosząc o pomoc przeciwko Sejd-Achmetowi, chanowi Tatarów Zawołżańskich, którzy napadli na Podole i spustoszyli kraj aż do Lwowa. Poselstwo te, zostało uwieńczone pomyślnym skutkiem. Sejd-Achmet został pokonany przez Hadży-Gereja, został pojmany i uwięziony w Kownie. Stryjkowski inaczej tę rzecz opisuje: "jakoby Radziwiłł, nie od króla do Hadży-Gereja, lecz od Gastolda i Moniwida do Sejd-Achmeta jeździł z podarkami i podziękowaniem za to, że Podole naszedł; że jakoby w drodze został napadnięty i złupiony przez Tatarów Hadży-Gereja i że z tego powodu mieli Polacy w podejrzeniu Litwinów, iż naumyślnie sprowadzili Tatarów na Podole. Mniemanie te jest bezzasadne; Radziwiłł wprawdzie był rzeczywiście oskoczony i odarty na drodze, ale przez Tatarów Kipczackich".
W 1453 roku na sejmie w Parczowie zebrali się dla pojednania Obu Narodów; lecz Litwini, którzy się zgromadzili w Brześciu, nie chcieli jechać do Tarczowa, sądząc się tam w niebezpieczeństwie, do tego stopnia doszły wzajemna nieufność i rozjątrzenie; wysłali więc tylko na sejm posłów swoich: Jana Chodkiewicza namiestnika witebskiego, Paca starostę lidzkiego i Mikołaja Radziwiłła, którzy domagali się powrócenia do Litwy Podola, ustanowienia granic Wielkiego Księstwa Litewskiego jak za Witolda i przemienienia niektórych opisów Unii, stosownie do obecnych okoliczności. Polacy na to zgodzić się nie chcieli i Sejm spełzł naniczem. W 1480 roku, według rodowodu, został Mikołaj I wojewodą wileńskim i kanclerzem Wielkim Księstwa Litewskiego, i w poczcie wojewody wileńskiego do Niesieckiego, Moniwid poprzednik Radziwiłła, piastował tę godność tylko do 1469 roku. Być może, że w tym roku już spadła ona na Radziwiłła, w 1480 roku i kanclerstwo. Odtąd Mikołaj I Radziwiłł do późnego wieku, zapewne mało się zatrudniał sprawami publicznymi. Raz jeszcze wspominają go dzieje w 1505 roku, że razem z innymi senatorami, stawał w obronie Jerzego Illinicza, któremu król, za poduszczeniem Glińskiego, niesłusznie odebrał starostwo lidzkie.
Mikołaj I Radziwiłł był bardzo pobożnym i nie żałował dostatków swoich na wspomożenie Kościołowi. W 1500 roku, kiedy kościół Bernardynów w Wilnie, na słabych fundamentach postawiony, groził upadkiem; Mikołaj I swoim prawie kosztem nowy wymurować kazał. Wkrótce potem, na pamiątkę zwycięstwa odniesionego nad Tatarami pod Kłeckiem, na placu dworu swego nad Wilją, założył Kościół Św. Jerzego, potem sprowadził Karmelitów i klasztor im przy tym Kościele ufundował. Stało się to w latach 1505-1508.
Zmarł Mikołaj I w 16 lipca 1509 roku. Pochowany został w Wilnie w Kościele Bernardynów.
Żoną Mikołaja II, była Zofija Anna Moniwidówna, córka Jana i Anny Moniwidów, z książąt słonimskich, wojewodów wileńskich. Urodziła się ona w 1439 roku; poślubiona w Wilnie w 1469 roku. Była bardzo pobożną i hojną dla biednych, którym znaczne rozdawała jałmużny; fundowała dwa Kościoły; jeden parafialny w Różanie, drugi poświęcony Św. Zofii w Kobryniu. Zmarła w Zelwie w 1512 roku, i pochowana została w Bożanie, w Kościele swojej fundacji. Król Kazimierz, wydając ją, w roku 1491 albo i początku 1492 roku, za Jerzego Paca, nadał jej Kobryń. Jako wdowa, Pacowa po śmierci męża przyjęta katolicyzm i imię Zofii, a w 1508 roka wyszła po raz trzeci za Mikołaja Radziwiłłowicza, wojewodę wileńskiego i kanclerza litewskiego. Przeżyła i trzeciego męża; zmarła w lipcu lub sierpniu 1512 roku. Testamentem, który król a nawet papież potwierdzili, zapisała pasierbowi swemu Mikołajowi Jurjewiczowi Pacowi dwory: Lemnicę, Połonoe, z siołami Chodczem i Oleksienicami, Berezowicze, Biela, 500 kop na Mohylnej i Kunosie, 250 kop długu kniazini Słuckiej i 80 kop długu kniazia. Sokolińskiego, natomiast poleciła spłacić dług jej 180 kop burmistrzowi Wileńskiemu i kościół w Różance wymurować.
Ożeniony z Zofią Anną Moniwidówną wszedł w posiadanie znacznego majątku, którego była dziedziczką. W 1508 roku poślubił Fiedorę (Zofię) Rohatyńską najprawdopodobniej herbu Biberstein, córkę Iwana Rohatyńskiego, wdowę po Iwanie (zmarł około 1490 roku), księciu kobryńskim i wdowę po Jerzym Pacewiczu (zmarł w 1505 lub 1506, przed 29 kwietnia) herbu Gozdawa, marszałku królewskim i namiestniku kowieńskim, wojewodzie kijowskim, namiestniku połockim, administratorze Księstwa kobryńskiego, namiestniku nowogrodzkiemu, dzierżawcy mereckim.
Z trzech związków zostawił czterech synów i dwie córki:
Mikołaj II "Amor Poloniae" Radziwiłł (urodzony w 1470 roku, zmarł w styczniu 1522 roku), książę ( Reichsfürst) Świętego Cesarstwa Rzymskiego na Goniądzu i Medelach, krajczy litewski, podczaszy litewski, namiestnik bielski, wojewoda trocki i marszałek ziemski, wojewoda wilenski i kanclerz wielki litewski, po nim potomstwo Linia książąt na Goniądzu i Medelach,
Zofia Anna Radziwiłłówna (urodzona w 1472 roku, zmarła), żona: Stefana (István) VIII Batorego z Szilágysomlyó (urodzony w 1477 roku, zmarł 17 marca 1534 roku), ajentema (zastępcy) wojewody Siedmiogrodu, wojewody Siedmiogrodu,
Jan II Mikołaj "Brodaty" Radziwiłł (urodzony w 1474 roku, zmarł w 1522 roku), marszałek hospodarski, marszałek ziemski, kasztelan trocki, starosta słonimski i drohicki, namiestnik wilkijski, wasiliski i rajgrodzki, po nim potomstwo Linia książąt na Nieświeżu, Klecku i Ołyce,
Anna I Radziwiłłówna (urodzona w 1475 roku lub w 1476 roku, zmarła z 14 na 15 marca 1522 roku), regentka Księstwa Mazowieckiego, żona: Konrada III "Rudego" Piasta (urodzony między 1447 a 1448 rokiem, zmarł w Osiecku, 28 października 1503 roku), księcia ciechanowskiego, czerskiego, liwskiego, warszawskiego, wyszogrodzkiego, zakroczymskiego, księcia na Piasecznie i Błoniach, księcia nurskiego,
Wojciech [Olbracht, Albert] I "Jałmużnik" Radziwiłł (urodzony w 1478 roku, zmarł 5 lipca 1519 roku), biskup łucki, biskup wileński,
Jerzy I "Victor (Zwycięzca), Herkules Litewski" Radziwiłł (urodzony w 1480 roku, zmarł w kwietniu 1541 roku), podczaszy litewski, wojewoda kijowski, hetman nadworny litewski, kasztelan trocki, kasztelan wileński, marszałek nadworny litewski, hetman wielki litewski, starosta grodzieński, namiestnik wieloński, mejszagolski, uciański i mozyrski, dzierzawca lidzki, skidelski, bielicki, krynski i ozierecki, po nim potomstwo Linia książąt na Birżach i Dubinkach.
Żródła:
"GALERJÄ NIEŚWIEŻSKA PORTRETÓW RADZIWIŁŁOWSKICH; Z DRZEWORYTAMI MICHAŁA STAURKMANA" - autor: EDWARDA KOTLUBAJA; WILNO, 1857.
RADZIWIŁŁOWIE w "GENEALOGIE RODÓW POLSKO-LITEWSKO-RUSKICH".
"SENATOROWIE I KNIAZIOWIE LITEWSCY; PACOWIE" Materiały historyczno-genealogiczne ułożone i wydane: Józefa Wolffa; PETERSBURG, 1885.
"URZĘDNICY WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO" ZIEMIA POŁOCKA I WOJEWÓDZTWO POŁOCKIE XIV-XVIII WIEK; SPISY; TOM V; INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ AKADEMII NAUK; pod redakcją Henryka Lulewicza; Warszawa 2018.
17-04-2025