Witenes [Vytenis] Giedyminowicz (urodzony około 1260 roku lub prawdopodobnie w 1270 roku, zmarł w Wilnie, w 1316 roku) herb
Syn Butywida (Pukuwera), wielkiego księcia litewskiego i N. Rurykowiczównej, córki Konstantyna "Bezrękiego" Rurykowicza, księcia połockiego.
Wielki książę litewski od około 1295 roku do 1316 roku, książę połocki od 1307 roku do 1316 roku.
Poślubił Wikindę N..
Brat (brat stryjeczny?) Giedymina.
Według Kroniki Ziemi Pruskiej (Chronica terra Prussiae) żyjącego na przełomie XIII i XIV wieku kronikarza niemieckiego Piotra z Dusburga, ojcem księcia litewskiego Witenesa był "rex" Pukuwer. Ponieważ po Witenesie panowanie na Litwie objął Giedymin, w historiografi i dość długo uważano, że był on jego synem. Dopiero w końcu XIX wieku na podstawie listu rajców Rygi do Giedymina z 1322 roku ustalono, że Giedymin był nie synem, ale bratem Witenesa.
Pochodzenie Witenesa jest dyskusyjne. Część badaczy uważa go za syna Butywida (Pukuwera).
Synami Budwiecia-Pukuwera byli niewątpliwie Witenes i Giedymin - wielcy książęta litewscy, Wojn (Wojnij), książę połocki i Fedor, książę kijowski, a prawdopodobnie i Wasyl, książę miński, który w 1326 roku był jednym z posłów Giedymina do Nowogrodu. Ponadto, jako możliwych synów Budwiecia-Pukuwera a braci Giedymina wymienia on trzech dowódców litewskich, występujących w pierwszej ćwierci XIV wieku w kronikach zakonnych pod imionami Mansto, Masio i Sudarg.
Dopuszczony przez ojca do współwładzy. Z woli ojca w 1291 roku najechał Kujawy, a w 1294 roku Mazowsze.
Witenes ze swymi wojownikami dotarł w swoich łupieżczych wyprawach między innymi do Łęczycy. Tam w Zielone Świątki 1293 albo 1294 roku zdołał zdobyć warowną kolegiatę w Tumie; część ludności, która się schroniła w kościele powiódł ze sobą w niewolę, a pozostałych wyciął w pień lub wraz z kolegiatą spalił.
10 czerwca 1294 roku powracający z łupieżczej wyprawy pod Trojanowem pokonał ścigające ich wojska księcia łęczyckiego Kazimierza II. Bitwa ta, w której poległ książę piastowski, jest uważana za jedno z największych zwycięstw Litwinów nad wojskami polskimi. W tym samym roku z księciem mazowieckim Bolesławem II zawarł pokój.
Po śmierci ojca organizował liczne wyprawy na tereny polskie w latach 1296-1306. W 1306 roku dotarł aż pod Kalisz, który znacznie spustoszył.
Od 1297 roku toczył ciągłe wojny z Krzyżakami, usiłującymi zająć Żmudź.
Musiał toczyć ciężkie walki z Krzyżakami. Ci ostatni w latach 1297-1315 zorganizowali co najmniej 27 wypraw na Litwę. W 1298 roku wmieszał się w konflikt między Rygą a zakonem krzyżackim. Ryżanie żyjący z handlu z Litwą i Połockiem chętnie wspierali Litwinów w walce z Krzyżakami. Sojusz Litwy z Rygą osłabił poczynania Zakonu. Z kolei Krzyżacy usiłowali podburzyć możnych żmudzkich i lud przeciwko władcy Litwy, tak, że wielki książę musiał uśmierzać bunt swoich poddanych. W konsekwencji Witenes najechał posiadłości zakonne zajął zamek Korkhaus i rozbił Krzyżaków w bitwie pod Turaidą (Trejderą). Interwencja nie zakończył się jednak sukcesem, gdyż w wyniku wsparcia pruskiej gałęzi zakonu krzyżackiego Litwini 29 czerwca 1298 roku zostali rozbici w krwawej bitwie pod Neuermühlen.
W 1298 roku sojusz z Rygą mimo drobnych sukcesów zakończył się porażką i wypadnięciem Rygi z antykrzyżackiej koalicji.
Coroczne najazdy rycerzy zakonnych z Inflant i Prus wywoływały odwetowe wyprawy litewskie na posiadłości zakonne. Mimo znacznych zniszczeń dokonanych przez najazdy Krzyżaków nie zdołali oni zagarnąć Żmudzi, co pozwoliłoby połączyć posiadłości w Inflantach i Prusach.
Wojska Witenesa pobite zostały na Krwawej Górze koło Wopławek 28 kwietnia 1311 roku przez marszałka zakonu krzyżackiego Heinricha von Plötzkaua. Krzyżacy odbili 1200 jeńców uprowadzonych z Warmii (między innymi Litwini spalili tam miasto Lidzbark), a z czterotysięcznego oddziału litewskiego udało się zbiec tylko kilkudziesięciu wojom.
Bitwa odbyła się obok osady Góry, a zakończyła przy osadzie Strzyże. Niedaleko tej osady przypuszczalnie znajdowała się kaplica związana z polem bitwy, o której zapomniano w czasie reformacji. Obok osady Góry w kępie drzew (dawny cmentarz) znajduje się głaz z wykutą datą "1311" oraz dwoma skrzyżowanymi mieczami.
Wobec ciągłych walk z Krzyżakami z powodzeniem dążył do utrzymania poprawnych stosunków z Rusią.
Zmarł w 1316 roku, wedle legendy rażony piorunem na dowód wielkiej łaski Perkuna. Pochówek odbył się zgodnie z obyczajem pogańskim: ubrany w zbroję, z koniem i niewolnikami został spalony na stosie.
Poślubił Wikindę, z którą miał:
Źvelgaitis (Źvelgutis) (zmarł w sierpniu 1342 roku), książę połocki,
Gwalezunta, żyła jeszcze w 1310 roku,
Swalgote (urodzony w 1280 roku, zmarł w 1342 roku), po nim potomstwo.
Żródła:
Witenes w "Geni"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk
"Słownik władców świata" - Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan; Wydawnictwo "Zielona Sowa"; Kraków 2005.
"TEMATYKA RODÓW KSIĄŻĘCYCH NA ŁAMACH CZASOPISMA "ATENEUM WILEŃSKIE" autor: Henryk Ilgiewicz; Instytut Badań Kultury Litwy, Wilno.
28-03-2025