Anna Fiodorowna Giedyminówna (urodzona około 1395 roku, zmarła na zamku w Czersku, 25 maja 1458 roku) herb
Córka Fiodora Olgierdowica Giedymonowicza Litewskiego, księcia kobryńskiego, ratnowskiego i lubomolskiego [w starszej literatura przedstawiana błędnie jako córka Iwana Olgimuntowicza holszańskiego, namiestnika kijowskiego].
Księżna na Bądkowie, na Garwolinach i Latowiczach od 8 grudnia 1429 roku do 25 maja 1458 roku, regentka Księstwa warszawskiego od 8 grudnia 1429 roku do między 1435 a 3 marca 1436 roku i od 10 września 1454 roku do 25 maja 1458 roku, regentka Księstwa czerskiego od 10 września 1454 roku do 25 maja 1458 roku.
Poślubiła w 1412 roku Bolesława (III) Januszowica Piastowicza (urodzony około 1382-1383 roku, zmarł między 1420 a 4 maja 1424 roku), księcia na Bądkowie, na Garwolinie i Latowiczach.
Anna była córką Fiodora, syna wielkiego księcia litewskiego Olgierda. Jej ojciec posiadał Kobryń, Ratno i Luboml, mianowicie ziemie leżące między Chełmszczyzną a Wołyniem. Anna przyszła na świat około 1395 roku. Miano otrzymała po swojej babce macierzystej, pierwszej żonie Olgierda Giedyminowica. Księżna Anna miała trzech braci: Romanę, Hurkę i Sanguszkę oraz siostrę Agafię (Hankę), żonę księcia Wasyla Ostrogskiego.
W 1412 roku Anna poślubiła Bolesława, młodszego syna Janusza I, księcia mazowieckiego. Małżonkowie byli ze sobą spokrewnieni, gdyż ich pradziadem był wielki książę litewski Giedymin. Ze związku Anny z Bolkiem Januszowicem przyszło na świat troje dzieci:
Konrad (zmarły w 1427 roku),
Bolesław IV (urodzony między 1418 a 1420 rokiem, zmarł 10 września 1454 roku), król Polski, książę warszawski, czerski, nurski, łomżyński, liwski, różański, ciechanowski, wyszogrodzki i zakroczymski, księciem podlaski, po nim potomstwo,
Eufemia (urodzona w latach 1415-1418, zmarła między 7 lutego 1435 a 3 marca 1436 roku), żona: Michała Bolesława Zygmuntowicza Kiejstutowicza (urodzony około 1390 roku, zmarł na krótko przed 10 lutego 1452 roku), księcia Rusi Czarnej.
Po śmierci męża w 1423 roku przebywała w dobrach oprawnych w ziemi czerskiej (Bądków, Garwolin, Latowicz), opiekując się małoletnim potomstwem. Jej działalność polityczna, społeczna i religijna nastąpiła dopiero po śmierci teścia Janusza I (zmarłego w 1429 roku). Nie żyła już w tym czasie Anna Danuta, jej teściowa, dlatego wdowa po Bolku objęła, za zgodą dygnitarzy mazowieckich, rządy regencyjne w Księstwie Czersko-Warszawskim. Tytułowała się wówczas "księżną Mazowsza, wdową po panu księciu Bolesławie", o czym świadczy jej list do wielkiego mistrza Pawła von Russdorff z 1430 roku.
W 1431 roku Bolesław IV, za zgodą siostry Eufemii oraz dygnitarzy mazowieckich, wystawił na zjeździe w Czersku dokument, w którym zapisał matce (na wypadek swej śmierci) ziemię warszawską wraz z miastem Starą i Nową Warszawą. W 1434 roku, po osiągnięciu przez Bolesława IV lat sprawnych, podjęto zabiegi o wydanie Anny Bolkowej za mąż za wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Kiejstutowicza. Wiemy o tym z dyspensy papieża Eugeniusza IV na zawarcie tego małżeństwa pomimo istniejących przeszkód w postaci trzeciego stopnia pokrewieństwa i drugiego stopnia powinowactwa. Ostatecznie nie doszło do tego mariażu. Natomiast wkrótce wstąpiły w związek małżeński ich dzieci. W 1434 roku doszło do ślubu Eufemii, córki Anny Fiodorówny z Michałem Bolesławem zwanego Michałuszką, synem Zygmunta Kiejstutowicza. Eufemia otrzymała oprawę wiana na miastach Kamieńcu, Słonimie i Wołkowysku. W następnym roku zapis ten potwierdził ojciec Michałuszki, wielki książę litewski Zygmunt. Według relacji Jana Długosza, Eufemia, jeszcze jako panna, była obiektem uczuć miłosnych wojewódzka łęczyckiego Dziersława z Rytwian, który posyłał jej bardzo cenne dary.
Po objęciu przez Bolesława IV samodzielnych rządów, Anna Fiodorówna realizowała działalność fundacyjną na rzecz instytucji duchównych. Księżna posiadała spory majątek, na który składały się pewne dochody z Warszawy, dobra ziemskie koło Latowicza i Garwolina oraz zapisane jej w 1431 roku i potwierdzone pięć lat później dożywocie na ziemi warszawskiej. W 1431 roku nabyła Kaczkowo kolo Garwolina, a w 1436 roku. Piaseczno w powiecie czerskim. Weszła także w posiadanie domów i placów w Warszawie oraz młyna we wsi Powązki. W następnych latach otrzymała dochody z przewozu warszawskiego, daninę miodową z barci w Gniewaniu i Kaczkowie oraz czynsze w Gniewaniu i Ożarowie. Większość dochodów z posiadanych dóbr i czynszów przeŹznaczyła na cele pobożne. Na gruntach nabytych w 1442 roku od augustianów warszawskich przy kościele Św. Marcina, ufundowała szpital św. Ducha. Dbała również o kolegiatę Św. Jana Chrzciciela. Wraz z synem Bolesławem IV ufundowała kaplicę pw. NMP i św. Anny w kolegiacie warszawskiej.
W 1450 roku została uhonorowana przez papieża Mikołaja V odpustem jubileuszowym. Latem 1453 roku Anna wybrała się do Krakowa, gdzie na zaproszenie biskupa Zbigniewa Oleśnickiego i króla Kazimierza Jagiellończyka przebywał franciszkanin Jan Kapistran. Głosił on na Rynku Głównym i w kościele Mariackim kazania wzywające do pokuty i poprawy życia. Księżna, z inspiracji wybitnego kaznodziei postanowiła ufundować w Warszawie klasztor Franciszkanów obserwantów, czyli bernardynów. W 1454 roku Annę dotknęła wielka tragedia - zmarł jej ukochany syn Bolesław IV (10 września 1454 roku), o którego zdrowie troszczyła się przez cale życie. Kiedy ciężko zachorował, prosiła w liście do Jana Kapistrana z 26 czerwca 1454 roku o modlitwę za jego zdrowie. Po uroczystym pogrzebie Bolesława IV w kolegiacie warszawskiej doszło, za zgodą dygnitarzy mazowieckich, do powołania rządów regencyjnych w księstwie.
Rola opiekunki i regentki przypadła ponownie Annie Fiodorównie, która sprawowała rządy w imieniu nieletnich wnuków (Konrada, Kazimierza, Bolesława i Janusza) przez cztery lata. Na dokumentach i korespondencji używała tytulatury ogólnomazowieckiej z dodaniem, że jest wdową po księciu Bolesławie. Natomiast sprawując opiekę nad wnukami po śmierci syna Bolesława IV, występowała jako "starsza księżna i regentka Mazowsza" (senior ducissa et gubernatrix Mazoviae). W 1458 roku stan zdrowia Anny Bolkowej się pogorszył. 3 maja tego roku na zamku w Czersku sporządziła testament. Przewidując swoją rychłą śmierć, przekazała na łożu śmierci rządy regencyjne swojej synowej Barbarze, wdowie po Bolesławie IV. Natomiast realizację swej ostatniej woli, wyrażonej w testamencie, powierzyła najstarszemu wnukowi Konradowi III oraz radzie książęcej, złożonej z dygnitarzy mazowieckich.
Księżna zmarła 25 maja 1458 roku na zamku w Czersku. Datę roczną jej zgonu odnotował Kalendarz płocki, gdzie podano, że "1458 zmarła Anna [Bolkowa] księżna Warszawy". Natomiast datę dzienną "25 maja" Janusz Grabowski ustalił w oparciu o zapis w nekrologu opactwa kanoników regularnych w Czerwińsku.
Żródła:
"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.
25-05-2024