portret księżnej Anny z około 1620-1640, wzorowany na pierwowzorze z trzeciej dekady XVI wieku

Anna Piastówna (urodzona w 1498 roku lub w 1499 roku, zmarła między 26 stycznia 1557 roku a 2 sierpnia 1566 roku) herb

Córka Konrada III "Rudego" Piasta, księcia Mazowsza [czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego] i Anny Radziwiłłówny herbu Trąby, księżnej liwskiej, regentki Mazowsza [Księstwa czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego], córki Mikołaja I "Starego" Radziwiłła herbu Trąby, wojewody wileńskiego i kanclerza wielkiego litewskiego, kasztelana trockiego, namiestnika bielskiego i smoleńskiego, senatora, starosty nowogródzkiego.

Księżna Mazowsza [czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego] od 10 marca do 25 sierpnia 1526 roku, księżna na Starym i Nowym Liwie, Latowiczach, Garwolonie, Goszczynie i Piasecznie od września 1526 roku do końca lutego 1536 roku.

Poślubiła w Warszawie, 27 lutego 1536 roku Stanisława II Odrowąża ze Sprowy i Zagórza herbu Odrowąż (urodzony około 1509 roku, zmarł między 12 lutego a 2 kwietnia 1545 roku), wojewody ruskiego, wojewody podolskiego, wojewody bełskiego, kasztelana lwowskiego, kasztelana bieckiego, starosty generalnego ruskiego, starosty samborskiego, starosty zamechskiego.

Anna była córką Konrada III Rudego i Anny Radziwiłłówny, córki Mikołaja, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przyszła na świat w 1498 roku. Miano otrzymała po matce, chociaż nosiły je również jej prababka - Anna Fiodorówna - oraz ciotka matki - Anna, żona Petko Jagojłowicza. Księżniczka miała zaledwie pięć lat, gdy w Osiecku zmarł w październiku 1503 roku jej ojciec Konrad III Rudy.

Do 1526 roku nie zachowało się wiele informacji na temat Anny Konradówny. Uczestniczyła na pewno we wszystkich ważnych uroczystościach na Mazowszu. Wiemy jej pobycie w Krakowie w kwietniu 1518 roku na ślubie króla Zygmunta I z Boną. W czasie tych hucznych uroczystości o jej względy ubiegali się m.in. Hieronim Szafraniec i Kazimierz, margrabia brandenburski, starszy brat wielkiego mistrza Albrechta. Na pewno młoda księżnicz­ka zaniepokojona była wydarzeniami wewnętrznymi na Mazowszu w latach 1516-1517. Doszło wówczas do głośnego sporu jej matki Anny Radziwiłłówny (regentki Mazowsza) z opozycją, złożoną z rodzin możnowładczych i części urzędników ziemskich. W 1518 roku król Zygmunt I ogłosił wyrok w sporze między książętami Stanisławem, Januszem III ich matką a zbuntowaną szlachtą Księstwa Mazowieckiego, uznając za zakończone rządy regencyjne Anny Konradowej.

We wrześniu 1520 roku doszło w Warszawie do ślubu per procura Zofii, księżniczki mazowiec­kiej, ze Stefanem Batorym, palatynem węgierskim. W uroczystości tej, jak również w pożegnaniu siostry Zofii, która na początku 1523 roku wy­jechała na Węgry, na pewno uczestniczyła Anna Konradówna. Jeszcze przed wyjazdem siostry do Budy księżniczka przeżyła bardzo bole­sną stratę. W nocy z 14 na 15 marca 1522 roku na zamku w Liwie zmarła jej matka, Anna Radziwiłłówna, przeżywszy 46 lat. Prawdopodobnie księżniczka przebywała w Liwie w ostatnich dniach życia matki i była przy jej śmierci.

W 1524 roku dotknęła Annę kolejna tragedia. 8 sierpnia zmarł po ciężkiej chorobie, w wieku niespełna 24 lat, jej starszy brat Stanisław. Po zgonie Stanisława Konradowica, przez kolejne 18 miesięcy (do marca 1526 roku) rządy na Mazowszu sprawował młodszy brat Anny - Janusz III. W 1526 roku Janusz III poważnie zachorował. 4 marca tego roku podyktował swoją ostatnią wolę. Głównym spadkobiercą i pierwszym egzekutorem testamentu uczynił swoją siostrę Annę. Księżniczka miała odziedziczyć wszystkie klejnoty oraz kwotę 60 tysięcy florenów. Janusz III zwrócił się również do dygnitarzy koronnych, by starali się zachować Annę Konradównę jako legalną dziedziczkę Księstwa Mazowieckiego. Książę zmarł w nocy z 9 na 10 marca 1526 roku.

Przedwczesny i niespodzie­wany zgon Janusza III sprawił, że jego młodsza i niezamężna siostra mogła odegrać ważną rolę w dziejach Mazowsza. Anna Konradówna, mając poparcie części dygnitarzy i szlachty mazowieckiej, postanowi­ła - wbrew układom z Koroną - objąć rządy na Mazowszu książęcym. Dzielnica ta, będąca lennem Polski, w marcu 1526 roku obejmowała obszar około 23 tysięcy km2, na który składały się ziemie: czerska, liwska, warszaw­ska, zakroczymska, wyszogrodzka, ciechanowska, łomżyńska, różań­ska, nurska i wiska. Przyjęty wcześniej kompromis w sprawie sukcesji na Mazowszu, przewidywał - zgodnie z dokumentem Zygmunta I z 1523 roku - prawa do lenna mazowieckiego jedynie Stanisławowi i Janu­szowi Konradowicom oraz ich męskim potomkom, dlatego król polski po śmierci Janusza III wysłał poselstwo do Anny Konradówny z za­daniem złożenia jej kondolencji i wyznaczenia terminu pogrzebu na dzień 30 kwietnia 1526 roku. Jednak sejm mazowiecki opowiedział się za prawami dziedzicznymi księżniczki Anny i nie chciał zgodzić się na zaproponowany termin pogrzebu. Już na drugi dzień po śmierci brata (12 marca 1526 roku) Anna uczestniczyła w obradach sejmu mazowieckie­go. W okresie swoich rządów na Mazowszu (marzec - sierpień 1526 roku) występowała najczęściej jako "Anna, z Bożej łaski książę Mazowsza i Rusi" (Anna Dei gracia dux Mazouie Russie etc.) oraz używała pieczęci zmarłego brata Janusza III. Z tego okresu zachowały się również orygi­nalne dokumenty Anny z własnoręcznymi podpisami księżnej w języ­ku polskim "Anna kxaszna Mazoweska".

Po śmierci księcia Janusza III, do spadku mazowieckiego zaczęli się zgłaszać różni pretendenci, m.in. palatyn Stefan Batory z Ecsed (szwagier Anny), który uzyskał poparcie króla węgierskiego Ludwika Jagiellończyka. Jednak polski monarcha, mając wsparcie Bony i jej doradców, wykazał się stanowczością i za­mknął rozdział niezależności Mazowsza. Dopiero po przyjeździe króla do Warszawy (w końcu sierpnia 1526 roku) odbył się uroczysty pochówek księcia Janusza III w kolegiacie Św. Jana w Warszawie. Zgodnie z wyda­nym przez Zygmunta I mandatem do starostów mazowieckich, doko­nano na sejmikach wyboru przedstawicieli szlachty, którzy na zjeździe w Warszawie we wrześniu 1526 roku złożyli królowi przysięgę hołdow­niczą. Tekst urzędowy w języku polskim miał następujące brzmienie:

Ja ślubuję i przysięgam, iż Najjaśniejszemu książęciu a panu Zygmuntowi z Bożej miłości królowi polskiemu, wielkiemu książęciu litewskiemu, ruskiemu, pruskiemu panu i dziedzi­cu, panu memu miłościwemu i Jego Królewskiej Mości po­tomkom, królom polskim, będę wierzeń, poddan, posluszen, a Jego Królewskiej Mości dobre i użyteczne i Jego Królewskiej Mości potomków, królów polskich, będę jednał i obmyślał, a co będę wiedział być szkodliwego Jego Królewskiej Mości i Korunie Polskiej, to ostrzegę, a wedle możności mojej ochro­nię i odwrócę, i to wszystko będę jednał i czynił, co na do­brego a wiernego poddanego przysłużę. Tako mi Panie Boże pomóż i wszyscy święci.

Zygmunt I przyrzekł urzędnikom i szlachcie mazowieckiej potwier­dzić wszystkie przywileje nadane im przez książąt mazowieckich, po­wołał również Feliksa Brzeskiego, dotychczasowego wojewodę mazo­wieckiego, na urząd vicesgerenta (namiestnika królewskiego) w Księs­twie Mazowieckim. Po blisko miesięcznym pobycie w Warszawie król opuścił Mazowsze i udał się do Krakowa. Po inkorporacji Mazowsza do Korony Anna Konradówna otrzymała od króla stosowne zabezpie­czenie. Zygmunt I przyznał Annie, na okres do jej zamążpójścia, w użyt­kowanie jako uposażenie gród i miasto Stary i Nowy Liw z przynależ­nymi wsiami i z dochodami książęcymi z ziemi liwskiej oraz miasta Lato­wicz i Garwolin. Ponadto uposażenie objęło miasto Goszczyn z dzierżawą Bądków i wsiami przynależnymi oraz miasto Piaseczno z wsiami, gródek Osiecko i dzierżawa Dębe (dziś Dębe Wielkie). Król zezwolił Annie m.in. na dalsze użytkowanie Dworu Mniejszego w Warszawie zwanego "Ogródkiem", wolny przewóz przez rzekę Wisłę zbóż i innych rzeczy pochodzących z jej folwarków, pozyskiwanie drewna z lasów w Puszczy Stromeckiej. Księżniczka otrzymała również świad­czenia w naturze. Przeznaczono na potrzeby jej dworu m.in. 40 beczek piwa ciechanowskiego i przasnyskiego, 20 beczek piwa różańskiego i 30 beczek piwa zakroczymskiego. Na potrzeby kuchni 12 beczek ryb solonych z jezior królewskich w ziemi łomżyńskiej, dziczyznę z lasów i gajów królewskich, daninę miodu z miasta Kamieńca (Kamieńczy­ka) i wsi przyległych wraz z daniną gęsi, kur, serów i jaj oraz 10 beczek soli warzonej i 10 bałwanów całych, które miały być dostarczane księż­nej do Warszawy. Król zobowiązał się także zaspokoić wierzycieli ksią­żąt mazowieckich oraz zadośćuczynić dworzanom Janusza III i jego służbie. Obiecał także doktorowi Baltazarowi Smosarskiemu, który le­czył chorego księcia Janusza III, spłacić należne mu zobowiązanie. Zygmunt I dokonał również nadań dla Jakuba Roguskiego, rządcy dóbr księżnej w Latowiczu i dla Anny Sobiekurskiej, ochmistrzyni dworu Konradówny. Przeprowadzono także remont Dworu Mniejszego w Warszawie, gdzie mieszkała księżna Anna, sfinansowany pieniędz­mi ze skarbu królewskiego.

Po śmierci Janusza III rozpoczęły się zabie­gi o rękę Anny Konradówny. Książę Albrecht Hohenzollern von Ans­bach przedstawił Zygmuntowi I kandydaturę swego brata Wilhelma (późniejszego arcybiskupa ryskiego), na co król dał odpowiedź wymi­jającą. Także prymas Jan Łaski zabiegał o rękę Anny dla swego bratan­ka Hieronima. Na "rynku matrymonialnym" pojawiła się również kan­dydatura Henryka, syna Karola, księcia ziębickiego. Wszystkich wspo­mnianych kandydatów do ręki księżniczki mazowieckiej energicznie zwalczała królowa Bona. Z zachowanych przekazów wynika, że Anna Konradówna zdecydowanie była przeciwna małżeństwu z cudzoziem­cem, o czym wspominała królowi. W 1536 roku - prawie 38-letnia księżniczka - poślubiła młodego wdowca, wojewodę podolskiego Stanisława Odrowąża ze Sprowy. Stanisław, młodszy od Anny o około dziesięć lat, był synem wojewody ruskiego Jana ze Sprowy herbu Odrowąż i Anny jarosławskiej. Stanisław szybko awansował w hierarchii urzędniczej zostając w wieku około 24 lat kasztelanem lwowskim, a następnie w 1535 roku wojewodą podolskim.

W 1530 roku Stanisław Odrowąż poślubił Katarzynę, córkę Łukasza Górki, kasztelana poznańskiego, która zmar­ła na początku 1535 roku. Jeszcze w okresie wdowieństwa (z inspiracji księ­cia Albrechta Hohenzollerna), rozpoczął starania o rękę księżniczki Anny, dlatego w 1535 roku udał się do Wilna, by uzyskać przychylność pary królewskiej: Zygmunta I i Bony. Na ślub ostatniej księżniczki ma­zowieckiej z wojewodą podolskim zezwolił Zygmunt I jako opiekun Anny Konradówny. Sam król, będąc w Wilnie, nie uczestniczył w uro­czystościach weselnych, jednak wysłał do Warszawy w swoim imieniu najwyższych dygnitarzy, na czele z arcybiskupem gnieźnieńskim i pry­masem Andrzejem Krzyckim. Wydelegowani senatorowie mieli dopil­nować, żeby Stanisław Odrowąż zapisał przyznany Annie przez króla posag na połowie swoich dóbr, natomiast księżniczka, po wypłaceniu posagu, miała zrzec się dóbr oprawnych na Mazowszu na rzecz Korony Polskiej.

Do zawarcia związku małżeńskiego między Anną a Stanisławem Odrowążem doszło w Warszawie dnia 27 lutego 1536 roku w niedzielę zapustną (ostatnią przed Popielcem). Po ślubie, którego udzielili młodej parze w kolegiacie warszawskiej prymas Andrzej Krzycki wraz z bi­skupem poznańskim Janem Latalskim (ordynariuszem miejsca), zain­teresowane strony - jeszcze przed hucznymi uroczystościami wesel­nymi - udały się do grodu warszawskiego, gdzie dokonano w obecno­ści przedstawicieli króla, m.in. Andrzeja Krzyckiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa, Piotra Gamrata, biskupa przemyskiego, oraz Piotra Goryńskiego wojewody i vicesgerenta Mazowsza, wpisu do akt poręczenia posagu księżniczki mazowieckiej. Poręczycielami posagu i wiana księżniczki mazowieckiej Anny byli krewni i powinowaci Stani­sława Odrowąża, którzy przybyli na uroczystości ślubne do Warszawy, m.in. wojewodowie (łęczycki, rawski), kasztelanowie (biechowski, sochaczewski, rawski).

Początkowo, wbrew ustaleniom zawartym z królem Zygmuntem I, Anna nie chciała, będąc pod wpływem męża Stanisława Odrowąża, mającego poparcie niektórych senatorów, zrezygnować z dóbr oprawnych na Mazowszu i przyjąć należnego jej posagu 10 tysięcy dukatów węgierskich (płatnych w złotych polskich), który miał wypłacić, obu małżonkom podskarbi koronny. Posag księżniczki był magnacki, chociaż nie tak wielki, jakiego się spodziewała ze szka­tuły królewskiej ostatnia księżna mazowiecka. Zauważmy, że 9 tysięcy du­katów wniosła w posagu pierwsza żona Stanisława Odrowąża, córka kasztelana krakowskiego Łukasza Górki. Dlatego małżonkowie posta­nowili nie dopuścić urzędników królewskich do objęcia w posiadanie Liwa, Osiecka, Garwolina i innych dóbr oprawy panieńskiej Anny Konradówny. W Warszawie woźny sądowy nie mógł przejąć Dworu Mniejszego zwanego "Ogródkiem" - który użytkowała księżna Anna, gdyż wezwani przez starostę urzędnicy miejscy odmówili mu pomocy zbrojnej. Prawdopodobnie nie chcieli przykładać ręki do wyrzucenia swojej "dawnej pani". Podobnie było w Piasecznie, gdzie z polecenia królewskiego udał się burgrabia w towarzystwie woźnego i świadków. Na wezwanie rządcy i oficjalistów księżnej przybyli tłumnie mieszcza­nie i wieśniacy z sąsiednich folwarków, aby w razie potrzeby stawić zbrojny opór. Natomiast w Bądkowie - jak wynika z opisu Adolfa Pawińskiego - kiedy zbliżał się poseł królewski do dóbr księżnej, "spostrzegł na dziedzińcu rojny tłum ludu wiejskiego w zbrojnej postawie. Ten z kosą, ów z mieczem przy boku, jedni mają cepy, inni długie ko­pie, owi znów łuki, ci kije, tamci rusznice". Ostatecznie, pomimo opo­ru poddanych księżnej Anny, król Zygmunt I nie zgodził się na żadne kompromisowe rozwiązanie.

Dalszy upór małżonków skończył się przykrymi konsekwencjami finansowymi dla Stanisława Odrowąża, który został pozbawiony przez króla dochodowych starostw (lwowskiego i Samborskiego), które zostały oddane królowej Bonie. Nie po­mogły także zabiegi u prymasa Andrzeja Krzyckiego i u Radziwiłłów. Na podstawie wyroku wydanego na sejmie przez króla Zygmunta I w 1537 roku zostały oddalone wszelkie pretensje Anny Odrowążowej do jej dóbr na Mazowszu, dlatego księżna opuściła na stałe Mazowsze i udała się do dóbr dziedzicznych swego męża na Rusi. Stanisław Odrowąż, oprócz części miasta i zamku Jarosławia (wraz z 29 wsiami), po­siadał miasto Kańczugę w województwie ruskim oraz klucze: Zinków i Satanów na Podolu nad Zbruczem. W skład jego posiadłości wcho­dziły również rozległe włości Odrowążów w Małopolsce, w powiatach pilzeńskim i wiślickim. Po ślubie ze Stanisławem Odrowążem Anna występowała na zachowanych dokumentach jako "księżna Mazowsza i wojewodzina ruska".

Po śmierci męża w 1545 roku, Anna Konradówna Odrowążowa rezydowała najczęściej w Jarosławiu i we wsi Gorliczyna, należącej do klucza przeworskiego, zajmu­jąc się m.in. wychowaniem swej jedynaczki. Stanisław Orzechowski przytacza mowę hetmana Jana Tarnowskiego wygłoszoną do księżnej Anny z okazji zabiegów jego syna Krzysztofa o rękę Zofii Odrowążówny:

"Byś Waszmość Miłościwa Księżna nie dla zacności rodu królew­skiego, ani tego bogactwa panią była, ale byś była najpodlejszą zagrodniczką, tedy jednak cnota Waszej Książęcej Mości wy­soka i świętobliwość życia przywiodła by mię k temu, abym Wasz mości prosił dziewki synowi swemu jedynemu za żonę".

Anna Odrowążowa w okresie wdowieństwa występowała na do­kumentach jako „Anna księżna mazowiecka, ostała małżonka po wiel­możnym panu Stanisławie Odrowążu ze Sprowy" lub „Anna z książąt mazowieckich Odrowążowa, wojewodzina ruska". Podpisywała wła­snoręcznie dokumenty w brzmieniu "Anna xyaszna Odrowążowa wła­sna rako" i używała pieczęci, która podkreślała jej piastowskie pocho­dzenie. Ostatnia księżna mazowiecka zmarła po 26 stycznia 1557 roku. Nie jest znane miejsce pochowania Anny Odrowążowej. Sądzę, że Anna została pogrzebana w nieistniejącej już dziś piętnastowiecznej kole­giacie Wszystkich Świętych w Jarosławiu. Z zachowanych przekazów wiadomo, że w kolegiacie jarosławskiej, w kaplicy Św. Anny, pochowa­ła swoich młodo zmarłych synów Anna z Kostków Ostrogska, córka Zofii Odrowążówny i Jana Kostki, kasztelana gdańskiego i wojewody sandomierskiego. Była ona wnuczką ostatniej księżnej mazowieckiej - Anny - otrzymała po niej imię oraz pielęgnowała pamięć po swojej babce macierzystej. Wizerunek Anny Konradówny znamy z portretu, co prawda, pochodzącego z I połowy XVII wieku, jednak wiarygodnie odtwarzającego cechy pierwowzoru z trzeciej dekady XVI w. Na por­trecie przedstawiającym dzieci Konrada III "Rudego", księżniczka jest ukazana w modnej wówczas wydekoltowanej sukni i długim płasz­czu. XIX-wieczny historyk Adolf Pawiński opisał wizerunek księżniczki w następujący sposób:

Kształtna główka o jasnym czole, ciemne głębokie oczy, przydłuższy, lecz delikatną linią oznaczony nosek, wąskie usta i ściągły podbródek - składają się na obraz, z którego wyziera roz­budzona dusza o lotnej, skrzydlatej myśli. Gdyby nie ciemno-rudawy odcień z lekka przebijający - włosów, które zresztą ujęte w perłową przepaskę bujnie ku ramionom spływają, gdy­by nie różowawy połysk cery, byłaby harmonia wdzięków niewieścich dosięgła szczytu piękności.

Ze związku ze Stanisławem Odrowążem, miała córkę:

Zofia Odrowąż ze Sprowy i Zagórza (urodzona około 1540 roku, zmarła 9 lipca 1580 roku), żona: Jana Krzysztofa hrabiego Tarnowskiego herbu Leliwa (urodzony między 1536 a 1537 rokiem albo 1 stycznia 1537 roku, zmarł 1 kwietnia 1567 roku), kasztelana wojnickiego; żona: Jana Kostki herbu Dąbrowa (urodzony w 1529 roku, zmarł 31 maja 1581 roku), wojewody sandomierskiego, starosty malborskiego, puckiego, derszawskiego, podskarbiego ziem pruskich.

Żródła:

"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.

Anna mazowiecka Piast w "Geni"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk

26-05-2024