portret imaginacyjny Anny Konradowej wg. ryciny Hirszy Leybowicza, Biblioteka Narodowa w Warszawie
Anna Radziwiłłówna herbu Trąby (urodzona w 1475 roku lub w 1476 roku, zmarła w zamku Liw, z 14 na 15 marca 1522 roku) Córka Mikołaja I "Starego" Radziwiłła herbu Trąby, wojewody wileńskiego i kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego, kasztelana trockiego, namiestnika bielskiego i smoleńskiego, starosty nowogrodzkiego i Zofii Anny Giedyminówny Moniwidówny herbu Leliwa, córki Jana Giedyminowicza Moniwidowicza herbu Leliwa, bojara litewskiego, starosty podolskiego i krzemienieckiego, marszałka hospodarskiego, wojewody (generalnego namiestnika) trockiego i wileńskiego. Księżna liwska od kwietnia 1496 roku do z 14 na 15 marca 1522 roku, regentka Księstwa Mazowsza od 28 października 1503 roku do 1 lutego 1518 roku. Między 6 października 1496 roku i 2 kwietnia 1497 roku a 1503 roku poślubiła Konrada III "Rudego" Piasta (urodzony między 1447 a 1448 rokiem, zmarł w Osiecku, 28 października 1503 roku), księcia ciechanowskiego, czerskiego, liwskiego, warszawskiego, wyszogrodzkiego, zakroczymskiego, księcia na Piasecznie i Błoniach, księcia nurskiego. Anna, żona Konrada III Rudego, była córką wojewody wileńskiego i kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego Mikołaja Radziwiłła i jego pierwszej żony Zofii Moniwidówny, wojewodzianki wileńskiej. Urodziła się w 1475 lub 1476 roku, na co wskazywał (niezachowany obecnie) jej nagrobek w kościele Św. Anny w Warszawie. Imię otrzymała na cześć swojej ciotki, żony Petko Jagojłowicza. Anna miała czterech braci: Mikołaja, Jana, Wojciecha i Jerzego. W 1496 roku została żoną Konrad III "Rudego", księcia mazowieckiego. Pertraktacje w sprawie tego mariażu rozpoczęto w sierpniu 1496 roku. Z misją na Litwę Konrad III wysłał swego zaufanego posła Dadźboga z Podosia, starostę łomżyńskiego i wojskiego ciechanowskiego. Otrzymał on list uwierzytelniający, w którym książę Konrad III upoważnił go do prowadzenia pertraktacji z kanclerzem litewskim Mikołajem Radziwiłłem w sprawie zawarcia małżeństwa z Anną, jego córką. Pertraktacje zakończyły się pomyślnie i Mikołaj Radziwiłł wystawił we wrześniu 1496 roku dokument, w którym określił szczegółowo zasady wypłacenia posagu swojej córce. Wkrótce doszło do ślubu Anny z Konradem III. Radziwiłłówna otrzymała w posagu olbrzymią kwotę 20 tysięcy czerwonych złotych, z których tylko połowę wypłacono księciu mazowieckiemu. Pozostała część posagu miała być przekazana w ciągu następnych sześciu lat, czego ostatecznie nie uczyniono i dopiero Anna Konradówna, żona Stanisława Odrowąża, wyprocesowała od braci matki oraz ich spadkobierców należne pieniądze. W kwietniu 1497 roku Konrad III zabezpieczył oprawę żony m.in. na Starym i Nowym Liwie, Latowiczu, Garwolinie, Goszczynie i Piasecznie. Anna otrzymała również władzę dożywotnią na tym terytorium. W 1499 roku książę określił jeszcze dokładniej zapis posagu i wiana dla Anny, dodając jej w dożywotnie posiadanie Dwór Mniejszy w Starej Warszawie. Radziwiłłówna otrzymała na przyznanym terytorium bardzo szeroki zakres uprawnień, począwszy od działalności finansowo-skarbowej do prawa do nominacji na urzędy i godności w przyznanym dominium. Było to zatem jej dożywotnie władztwo książęce. Po śmierci Konrada III w 1503 roku Anna objęła rządy regencyjne i opiekę nad małoletnimi synami. Według zawartych w latach 1496-1497 układów między królem Janem Olbrachtem a Konradem III, ziemie: warszawska, zakroczymska, ciechanowska, łomżyńska i wyszogrodzka (nadane księciu dożywotnio) miały być włączone po śmierci władcy mazowieckiego do Królestwa Polskiego. Tak się jednak nie stało. Złożyły się na to różne przyczyny, m.in. brak determinacji ze strony króla Aleksandra Jagiellończyka, który - w przeciwieństwie do swego zmarłego brata - znacznie łagodniej traktował lenników mazowieckich. Niebagatelną rolę odegrały pożyczki zaciągnięte przez królów polskich u książąt mazowieckich. Należy również uwzględnić poparcie rodziny Radziwiłłów dla księżnej, wsparcie dyplomatyczne cesarza Maksymiliana I Habsburga oraz przychylność dla dynastii mazowieckiej wielu dygnitarzy polskich. Anna pozyskała także względy króla Czech i Węgier Władysława Jagiellończyka oraz królewicza Zygmunta, namiestnika Śląska i Łużyc. Duży wpływ na złagodzenie napiętych stosunków miał kanclerz koronny Jan Łaski, który prowadził wysublimowaną grę, mającą na celu doprowadzenie do stopniowej integracji Mazowsza z Królestwem Polskim. Poprzez wspieranie małżeństw między poddanymi książąt a rodzinami szlacheckimi z Korony i politykę nominacyjną umacniał więzi Mazowsza z Polską. Wdowa po Konradzie III nawiązała także w 1504 roku przyjazne stosunki z królewiczem Zygmuntem Jagiellończykiem - późniejszym królem Polski, prawdopodobnie z myślą o małżeństwie. W październiku 1504 roku otrzymała jego portret, wymieniali również korespondencję. Zygmunt Jagiellończyk (urodzony w 1467 roku) był starszy od Anny o dziewięć lat. Ostatecznie mariaż ten nie doszedł do skutku. Mimo wielu trudności regentce Annie Konradowej udało się doprowadzić do zawarcia układu z Aleksandrem Jagiellończykiem. Król wystawił na sejmie piotrkowskim, w marcu 1504 roku, dokumenty, na mocy których przyznał małoletnim synom zmarłego księcia Konrada III, Stanisławowi i Januszowi III, prawo do wzajemnego po sobie dziedziczenia Księstwa Mazowieckiego oraz nadał im w lenno ziemię warszawską, wyszogrodzką, zakroczymską, ciechanowską, łomżyńską i Nowogród. Nadanie królewskie potwierdziła w imieniu synów księżna Anna, przyrzekała dotrzymać zawartych układów z Koroną. W kwietniu i maju 1504 roku obradował w Zakroczymiu sejm mazowiecki, na który przybyli posłowie królewscy. Księżna Anna wystawiła na sejmie dokument, w którym zobowiązała się zwrócić Aleksandrowi Jagiellończykowi listy dłużne, wystawione przez niego oraz jego poprzedników (Kazimierza Jagiellończyka i Jana Olbrachta) na kwotę, którą pożyczono od księcia Konrada III "Rudego" i jego poprzedników. Anna w imieniu synów zobowiązała się również do wpłaty na rzecz króla kwoty 30 tys.ięcy florenów w ramach taksy infeudacyjnej. Kolejnym ważnym sukcesem regentki był wykup ziemi wiskiej. W tym samym roku w 1504 roku wydała wraz z synami statut, w którym określono kompetencje kanclerza i podkanclerzego księstwa oraz postępowanie z dokumentacją aktową. Kanclerz miał zajmować się sprawami o wadze wieczystej, natomiast podkanclerzy odpowiadać za dokumentację o charakterze doczesnym i on też dysponować miał pieczęcią średnią oraz sygnetem, przeznaczonym do pieczętowania mandatów i listów. W lutym 1511 roku król Zygmunt I zezwolił Annie Konradowej, opiekunce książąt mazowieckich na wykupienie ziemi wiskiej z rąk Mikołaja Kościeleckiego. Po uregulowaniu kwoty zastawu, w czerwcu tego roku doszło do formalnego przejęcia ziemi wiskiej przez księżną Annę i jej synów. Anna w okresie sprawowania regencji prowadziła aktywną działalność ustawodawczą, wydając wraz z synami statuty ziemskie normujące szereg zagadnień z dziedziny prawa sądowego i administracji księstwa. Szefem kancelarii nadwornej księżnej Anny był początkowo doświadczony kancelista Mikołaj z Mniszewa, a po jego śmierci Jakub z Karczewa. Anna Konradowa w okresie rządów regencyjnych w latach 1503-1518 używała okazałej pieczęci herbowej, opatrzonej formułą dewocyjną i tytulaturą mazowiecką i ruską. Księżna sprawowała energiczne rządy, uczestnicząc osobiście we wszystkich prawie sejmach generalnych w dzielnicy. Mianowała urzędników, prezentowała kandydatów na stanowiska kościelne, nadawała uposażenie. Przyczyniła się również do rozwoju ekonomicznego dzielnicy, lokowała nowe wsie, nadawała przywileje miastom. Anna Konradowa swoje sukcesy zawdzięczała nie tylko talentom politycznym, ale i wsparciu potężnej rodziny (po śmierci ojca jej brat Mikołaj I sprawował urząd wojewody wileńskiego i kanclerza wielkiego litewskiego), zasobnemu skarbcowi oraz poparciu ze strony niektórych dygnitarzy koronnych. W 1511 roku nie uległa naciskom króla Zygmunta I, który chciał zobowiązać Mazowsze, aby płaciło, na równi z innymi ziemiami Korony, uchwalone podatki na wojsko. Księżna utrzymywała bliskie kontakty z zakonem krzyżackim. Dotyczyły one głównie relacji na pograniczu mazowiecko-krzyżackim, o czym świadczy jej korespondencja z wielkimi mistrzami, Fryderykiem Wettinem i Albrechtem Hohenzollernem, natomiast z margrabiami brandenburskimi prowadziła zakulisowe rozmowy na temat małżeństwa jednej z córek z margrabią Kazimierzem Hohenzollernem, starszym bratem wielkiego mistrza Albrechta. W okresie rządów regencyjnych Anna Konradowa miała początkowo duże wsparcie w radzie książęcej, w której zasiadali przedstawiciele możnych rodów mazowieckich. Jednak z czasem księżna, jako osoba ambitna, pragnęła sprawować bardziej samodzielne rządy, co doprowadziło do konfliktu. Plotkowano także na temat jej życia osobistego i posądzano, że zachęcała synów do rozpusty. Informacje te pochodzą z przekazów plotkarskich, rozpowszechnianych przez opozycję w celu zdyskredytowania księżnej i jej najbliższego otoczenia. Według Jędrzeja Święcickiego, autora najstarszego opisu Mazowsza, herbową Anny z tytulaturą mazowiecką i ruską, którą księżna wprowadziła do praktyki kancelaryjnej po śmierci męża. Chociaż Anna od 1518 roku sprawowała władzę tylko na terytorium będącym jej oprawą wdowią, to jednak do końca swego życia wywierała wpływ na synów. Na pewno za jej wiedzą i aprobatą doszło do zawarcia małżeństwa najstarszej córki - Zofii Konradówny - ze Stefanem Batorym z Ecsed, palatynem węgierskim. Ze strony dworu mazowieckiego osobą odpowiedzialną za przygotowanie umowy przedślubnej, spisanej w sierpniu 1520 roku w Toruniu, był doktor dekretów Stanisław ze Strzelec, sekretarz księżnej Anny i wychowawca ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza III. Po zawarciu umowy przedślubnej, doszło we wrześniu 1520 roku w Warszawie do ślubu per procura Stefana Batorego z Zofią Konradówną. Palatyna węgierskiego reprezentował Władysław z Macedonii, biskup elekt Szerem. Księżna Anna Konradowa nie doczekała ślubu swej córki, który odbył się w lutym 1523 roku na Węgrzech. W 1522 roku Anna ciężko zachorowała. 14 marca tego roku przekazała swoją ostatnią wolę w obecności duchownych i urzędników mazowieckich. Byli wówczas przy niej obecni synowie, Stanisław i Janusz III oraz m.in. podkanclerzy Paweł Trębski, doktor dekretów Tomasz Sokołowski, kanonik warszawski Stanisław Szemborski i podkomorzy czerski Piotr Kopytowski. Księżna Anna zmarła w nocy z 14 na 15 marca 1522 roku na zamku w Liwie. Była regentka Mazowsza została pochowana w warszawskim klasztorze bernardyńskim pod wezwaniem św. Anny. Jej uroczysty pogrzeb z udziałem rodziny książęcej, prałatów i kanoników kolegiaty warszawskiej oraz najwyższych urzędników świeckich Księstwa Mazowieckiego odbył się pod koniec marca 1522 roku przy okazji zwołanego wówczas sejmu mazowieckiego w Warszawie. Jej wspaniały renesansowy nagrobek z czerwonego marmuru, ufundowany przez starszego syna Stanisława, uległ całkowitemu zniszczeniu w czasie pożaru kościoła Bernardynów w Warszawie w 1657 roku. Było to wspaniałe dzieło architektoniczno-rzeźbiarskie. Najważniejszą część nagrobka stanowiła marmurowa płyta z rzeźbionym posągiem wyobrażającym leżącą postać księżnej Anny. Na cokole pod płytą posągową znajdowała się tablica z ułożonym wierszem napisem łacińskim (na wzór antycznego utworu poetyckiego) opiewającym przymioty księżnej Anny. Wiersz zaczynał się od porównań Radziwiłłówny ze sławnymi kobietami znanymi z mitologii greckiej i czasów antycznych: wojowniczą królową Masagetów Tomyrys, królową Egiptu Kleopatrą oraz piękną królową Amazonek Pantazyleo:Jakim dla Kleopatry był kraj Tomyris
Jakim dla Pantazylei Amazonia
Takim była żyzna ziemia Mazowiecka dla ciebie
Anno z Radziwiłłów, chwało wielkiego rodu
Żoną księcia Konrada [...].
01-04-2025
31-03-2025
25-05-2024