Bolesław "Pobożny" Piast (urodzony między 1224 a 1227 rokiem, zmarł w Kaliszu, 7, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku) herb
Syn Władysława (Włodzisława) Odonica "Plwacza" Piasta, księcia Wielkopolski, księcia kaliskiego i Jadwigi (Święcówny?).
Książę Wielkopolski od 5 czerwca 1239 roku do 3 lipca 1247 roku i od 4 czerwca 1257 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę kaliski od 3 lipca 1247 roku do 19 maj 1250 roku i od 20 maja 1253 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę przemęcki od 3 lipca 1247 roku do 20 kwietnia 1249 roku, książę Biechowa od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku i od 20 maja 1253 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę Bnina od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku i od 20 maja 1253 roku do 1279 roku, książę Czarnkowa od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku i od 20 maja 1253 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę Giecza od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku i od 20 maja 1253 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę gnieźniński od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku i od 20 maja 1253 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę Nakła od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku, książę Ostrowa od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku, książę Śrema od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku, książę Ujścia od 20 kwietnia 1249 roku do 19 maj 1250 roku, książę Ruda od 20 maja 1253 roku do 1279 roku, regent Księstwa poznańskiego od 14 października 1257 roku do koniec czerwca lub początek lipca 1273 roku, książę Bydgoszczy od 1268 roku do 1271 roku, od 1271 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę Kruszwicy i Radziejowa od 1269 roku do 6, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku, książę inowrocławski od 1271 roku do 1273 roku, regent Księstwa Mazowieckiego od września 1262 roku do przed 1279 roku.
Poślubił w 1256 roku w Krakowie Jolentę Helenę "Błogosławioną" Arpadównę (urodzona w Ostrzyhomiu na Węgrzech, w latach 1238-1244, zmarła w Gnieźnie, 16 lub 17 czerwca 1303 lub 1304 roku), córkę Béli IV "Wielkiego" Arpada, króla Węgier, Chorwacji i Serbii i Marii Laskariny, faktycznej władczyni Dalmacji i Chorwacji, córki Teodora I Laskarina, cesarza nicejskiego.
Data narodzin Bolesława nie jest jednoznacznie ustalona. Ocenia się, że przyszedł na świat między 1224, a 1227 rokiem jako dziecko Władysława Odonica i Jadwigi, kobiety o nieustalonym pochodzeniu dynastycznym, prawdopodobnie córki namiestnika pomorskiego, Mściwoja I. Był drugim pod względem starszeństwa wśród dzieci Odonica, zaraz po swoim bracie Przemyśle I. Miał jeszcze dwie młodsze siostry: Salomeę, żony Konrada I głogowskiego i Eufemię, żony Władysława opolskiego.
Trudnym zadaniem jest uchwycenie wyraźnego wyglądu i charakterystyki wielkopolskiego księcia. Na szczęście z pomocą przychodzą kroniki oraz źródła ikonograficzne, dzięki którym możemy w pewnym stopniu zrekonstruować wizerunek i charakter Bolesława. Na wszystkich pieczęciach książę występuje w hełmie. Wyjątkiem jest denar gdzie książę został przedstawiony na tronie. Z przedstawienia tego widać, iż Bolesław nie nosił zarostu i miał wysoko podgolone włosy. Rocznik Kapituły Poznańskiej i Kronika Wielkopolska podkreślają jego pobożność oraz rycerskość. Warto zaznaczyć, że wizerunek zawarty w kronikach jest podporządkowany schematom ideologicznym epoki. Należy go zatem traktować jako wizualizację cech pożądanych u każdego władcy.
Niewiele wiadomo na temat dzieciństwa Bolesława, można jednak przypuszczać iż odebrał staranne wykształcenie, gdyż potrafił czytać i pisać po łacinie. Ćwiczył się również w sztuce wojennej i kulturze rycerskiej, przygotowując się razem z bratem do objęcia władzy w Wielkopolsce. Będąc niepełnoletnim w chwili śmierci ojca w 1239 roku, Bolesław przeszedł pod opiekę Przemysła. Dziedzictwo jakie otrzymali w spadku po Odonicu było okrojone terytorialne. Według słów Kroniki Wielkopolskiej ograniczało się do Ujścia Nakła oraz Śremu. Reszta Wielkopolski znalazła się bowiem pod panowaniem śląskiej linii Piastów w osobie Henryka "Pobożnego".
Po śmierci ojca w 1239 roku objął formalne współrządy w Wielkopolsce wraz ze starszym bratem, Przemysłem I. 23 kwietniu 1245 roku w katedrze gnieźnieńskiej został pasowany na rycerza, jednak mimo osiągnięcia lat sprawnych brat nie chciał wydzielić mu samodzielnej dzielnicy. Dopiero w 1247 roku po 3 lipca, pod naciskiem rycerstwa, otrzymał we władanie dzielnicę kaliską i Przemęt, odzyskaną w poprzednim roku z rąk Władysława Opolskiego. W 1249 roku na przełomie 20 kwietnia i 24 sierpnia wymógł na bracie nowy podział Wielkopolski, zakończony objęciem dzielnicy gnieźnieńskiej. Przemysł pozostawił natomiast przy sobie dzielnicę poznańską i kaliską. Jeszcze w lecie 1249 roku Bolesław wraz z Przemysłem udzielili zbrojnej pomocy Konradowi I (synowi Henryka II "Pobożnego") w jego walce z bratem, Bolesławem II "Rogatką". W następnym roku z niewiadomych przyczyn Bolesław 19 maja 1250 roku został uwięziony przez Przemysła I, który przejmuje władzę w ziemi gnieźnieńskiej, a Bolesław pozostając w niewoli do kwietnia 1253 roku.
W 1253 roku od 7 do 20 maja przy wydatnym udziale arcybiskupa gnieźnieńskiego, Pełki, doszło do wiecu w Pogorzeli koło Giecza, na którym bracia dokonali ostatecznego podziału dziedzictwa Bolesław objął dzielnicę gnieźnieńską i kaliską, zaś Przemysł poznańską. Wówczas bracia wspólnie wystawili dokument lokacyjny dla Poznania na prawie magdeburskim.
Sytuacja polityczna Wielkopolski po śmierci Władysława Odonica stanowiła wyzwanie dla młodych książąt. Oprócz monarchii Henryków śląskich na południu, na północy książęta pomorscy, Świętopełk i Barnim I oraz książę kujawski Kazimierz Konradowic na wschodzie, również starali się rozszerzyć swoje wpływy na ziemiach Władysławowiców. W latach 1239-1241 książęta wielkopolscy ustabilizowali sytuację wewnętrzną, co pozwoliło na podjęcie skutecznej akcji restytucyjnej.
W tym celu zawiązali strategiczne sojusze z Piastami mazowieckimi i kujawskimi przeciwko książętom śląskim. Do 1243 roku odzyskali ziemię poznańską oraz gnieźnieńską. W 1244 roku zdobyli Kalisz, w 1247 roku Santok, a dwa lata później Rudę. W międzyczasie Bolesław poparł swojego brata w sporze pomiędzy rycerstwem, a duchowieństwem pod wodzą arcybiskupa poznańskiego Boguchwała II o przywileje immunitetowe nadane przez Władysława Odonica w 1237 roku. Od 24 kwietnia 1245 roku Bolesław może być uważany za pełnoletniego, gdyż podczas uroczystej mszy św. ku czci świętego Wojciecha w Gnieźnie, celebrowanej przez arcybiskupa Pełkę, Przemysł I pasował go na rycerza.
Od tego momentu nastąpił stopniowy wzrost znaczenia młodego Bolesława. Choć został on dopuszczony do współrządów, to faktyczna przewaga Przemysła była widoczna w każdym aspekcie wspólnego panowania w Wielkopolsce. Niezadowolony z takiego stanu rzeczy Bolesław czynił przygotowania do samodzielnego sprawowania władzy. Dowodem tego było wyrobienie pieczęci oraz organizacja własnego dworu. Przemysł, niechętny wydzieleniu władztwa, w 1247 roku podarował Bolesławowi księstwo kaliskie, którego granice wyznaczały rzeka Prosna aż do Przemętu i dalej w stronę północną aż do rzeki Warty i stąd aż do rzeki Obry. Jednak to nadal Przemysł skupiał w swym ręku większość ziem Wielkopolski, a co za tym idzie, większość siły politycznej i militarnej dzielnicy. W 1249 roku doszło do ponownego podziału Wielkopolski. Bolesławowi przypadła ziemia gnieźnieńska z pasem grodów nadnoteckich, z Ujściem i Czarnkowem. Księstwo kaliskie wróciło jednak pod władztwo Przemysła, powiększone o zdobytą na książętach opolskich ziemię rudzką.
W 1256 roku książę poślubił Jolentę Helenę Arpadównę, córkę króla węgierskiego, Beli IV, jednak ze względu na młody wiek małżonka trafiła na dwór męża dopiero dwa lata później. Związek zawarty z inicjatywy siostry Jolenty, Kunegundy-Kingi, i jej męża, księcia krakowskiego i sandomierskiego, Bolesława V "Wstydliwego", wiązał syna Odonica sojuszem z Węgrami, bowiem na gruncie polskim najwierniejszym stronnikiem Beli IV był właśnie Wstydliwy.
Po śmierci brata (4 czerwca 1257 roku) Bolesław został samodzielnym władcą Wielkopolski i wziął pod opiekę syna zmarłego, Przemysła II.
W 1261 roku po ciężkich walkach z Kazimierzem I (synem Konrada I mazowieckiego) odzyskał kasztelanię lądzką, utraconą przez ojca na rzecz Henryka I "Brodatego". W następnym roku uczestniczył w wiecu w Dankowie. W latach 1268-1271, przy poparciu Bolesława "Wstydliwego", podporządkował sobie Kujawy, gdzie wybuchł bunt możnych przeciw tamtejszemu władcy, Siemomysłowi. W 1260 roku poprzez finalizację mariażu swej bratanicy, Konstancji (zaręczonej w 1255 roku), z synem margrabiego Jana, Konradem, doprowadził do zbliżenia z Marchią Brandenburską, licząc, że związek ten zatrzyma jej ekspansję terytorialną, zagrażającą zachodniemu pograniczu Wielkopolski. Jednak już w 1265 roku posiadający ważne znaczenie strategiczne gród w Santoku został podstępnie zdobyty przez Brandenburczyków. Książę zdołał go wprawdzie odzyskać, ale w 1270 roku Santok został ponownie zajęty przez margrabiego Ottona V "Długiego".
Bolesław zorganizował wyprawę odwetową, jednak grodu nie odbił. Na skutek ekspansji brandenburskiej na Pomorze Nadwiślańskie doszło wówczas do nawiązania współpracy z księciem gdańskim, Mściwojem II, któremu w 1272 roku dopomógł w zdobyciu Gdańska zajętego przez margrabiów. W tym samym roku książę wielkopolski zorganizował wyprawę przeciw Marchii, którą formalnie dowodził bratanek, Przemysł II. Doprowadziła ona do odzyskania Drezdenka (utraconego w 1270 roku) i Strzelców. W 1273 roku młody Przemysł wystąpił z żądaniem wydzielenia mu dzielnicy poznańskiej jako ojcowizny. Po jego ucieczce z dworu stryja w Gnieźnie i zawładnięciu Poznaniem, Bolesław doprowadził do ugody z bratankiem.
W tym samym roku ożenił go z księżniczką meklemburską, Ludgardą, wnuczką księcia szczecińskiego, Barnima. Mariaż ten miał na celu wzmocnienie przymierza z księciem Pomorza Zachodniego, wrogiem Brandenburczyków. Odpowiedzią margrabiów na ten krok była wyprawa na Pomorze i Wielkopolskę w 1274 roku, podczas której prawdopodobnie spalono Poznań. Latem 1278 roku podjął Bolesław ostatnią w swym życiu kampanię przeciw Brandenburgii. Dzięki posiłkom Mściwoja II pobił pod Sołdynem (inaczej Myśliborzem) wojska margrabiego Ottona, a następnie odzyskał Santok.
W polityce wewnętrznej kontynuował dokonania starszego brata. Po jego śmierci pozostawił na dotychczasowych stanowiskach większość dostojników dworskich. Do historii przeszedł wydany przez władcę w 1264 roku przywilej dla Żydów, tzw. przywilej generalny. Zapewnił on ludności żydowskiej ochronę prawną, uregulował kwestię sądownictwa oraz zasady, na jakich mogła się odbywać działalność kredytowa i handlowa Żydów. Na przywileju tym wzorowali się następnie inni książęta, głównie Piastowie śląscy. Władca współpracował ściśle z dostojnikami Kościoła: biskupem poznańskim i arcybiskupem gnieźnieńskim. W 1259 roku, zapewne z inspiracji żony, sprowadził do Gniezna zakon franciszkanów. Również w Gnieźnie rozpoczął fundację klasztoru klarysek (żeńskiego odpowiednika franciszkanów).
Zmarł 7, 13 lub 14 kwietnia 1279 roku i spoczął w katedrze poznańskiej. Zgodnie z ostatnią wolą przekazał opiekę na żoną i córkami oraz tron księstwa gnieźnieńsko-kaliskiego swemu bratankowi, który w niedługim czasie koronował się na pierwszego po rozbiciu dzielnicowym króla Polski. W świadomości późniejszych pokoleń Bolesław zapisał się jako jeden z zdolniejszych dzielnicowych książąt, który położył podwaliny pod przyszłe zjednoczenie ziem Królestwa Polskiego. Jan Długosz nazwał go Maximus Triumphator - "największy zwycięzca nad Niemcami, ale również władca tak potężny iż nie bał się żadnego króla".
Ze związku z Jolentą Heleną doczekał się trzech córek. Jolenta po śmierci męża przebywała u swej siostry Kingi w Starym Sączu, a następnie wstąpiła do klasztoru klarysek w Gnieźnie, gdzie zmarła w opinii świętości 16 lub 17 czerwca po 1304 roku.
Hojność wobec Kościoła wyrażona w działalności fundacyjnej oraz akcentowana przez świątobliwą małżonkę duchowość franciszkańska wywierająca niepośledni wpływ na klimat dworu Bolesława znalazła odzwierciedlenie w przydomku księcia, znanym od XIII wieku.
Historycy sztuki hipotetycznie wiążą z osobą Bolesława powstanie tzw. szczerbca, słynnego miecza koronacyjnego królów polskich, użytego po raz pierwszy w 1320 roku przez Władysława "Łokietka". Według legendy Bolesław I "Chrobry", wkraczając do Kijowa w 1018 roku uderzył mieczem tym w Złotą Bramę i pod wpływem silnego uderzenia oręż wyszczerbił się, nadając mu znaną do dziś nazwę. W rzeczywistości miecz pochodzi z pierwszej połowy XIII wieku, choć nie brakuje i głosów, że jest to tylko siedemnastowieczna kopia. Zdaniem badaczy inskrypcja na jego rękojeści: "to jest miecz księcia Bolesława" może wskazywać, że był on własnością Bolesława "Pobożnego", prawdopodobnie został wykonany na polecenie księcia wielkopolskiego i jako miecz ceremonialny był używany przez niego w sądach książęcych, symbolizując sprawiedliwość władcy. Według tej hipotezy, oręż jako pamiątka rodzinna dostał się następnie w ręce Łokietka, być może przy okazji zawarcia mariażu z Jadwigą. Obecnie szczerbiec eksponowany jest na Wawelu jako najsłynniejsze z zachowanych do dzisiaj insygniów koronacyjnych polskich władców.
O wzroście znaczenia Bolesława wśród książąt piastowskich, niech świadczy fakt, iż w 1262 roku wobec tragicznej śmierci z rąk litewskich Siemowita mazowieckiego i niewoli jego syna Konrada, książę wielkopolski objął dwuletnią regencję nad małoletnim księciem Bolesławem. Również wydarzenia na Kujawach nie umknęły uwadze ostatniego z Władysławowiców. Do ponownej interwencji Bolesława w sprawy Kujaw doszło w 1268 roku. Powodem interwencji była postawa Siemomysła, syna Kazimierza Kujawskiego, nadającego stanowiska państwowe możnym pochodzenia niemieckiego, co w oczywisty sposób nie podobało się lokalnemu rycerstwu. Demonstracja siły Bolesława zmusiła Siemomysła do oddania kasztelanii kruszwickiej w zamian za mediację. Książe inowrocławski nie zaniechał jednak dotychczasowej polityki, co zakończyło się wybuchem buntu i zajęciem przez Bolesława Inowrocławia w latach 1271-1273. Wprawdzie w 1273 roku oddał księstwo bratu Siemomysła Leszkowi "Czarnemu", lecz Radziejów, Kruszwica i Bydgoszcz pozostały przy Wielkopolsce.
Lata samodzielnych rządów Bolesława "Pobożnego" to okres uspokojenia sytuacji wewnętrznej w Wielkopolsce. Głównymi kierunkami polityki wewnętrznej księcia były sprawy nadań i przywilejów dla poszczególnych grup społecznych: duchowieństwa, rycerstwa, mieszczan oraz Żydów. Jako swą siedzibę Bolesław obrał Kalisz, który za jego panowania stał się jednym z głównych ośrodków władzy politycznej, ekonomicznej i wojskowej nie tylko Wielkopolski, ale również ziem polskich. Wraz z ekspansją terytorialną Kalisz zyskał na znaczeniu jako miasto leżące najbliżej granicy śląskiej oraz Krakowa, czyli miejsc gdzie koncentrowały się wysiłki dyplomatyczne Pobożnego.
Z lat 1257-1272 Bolesław wystawił jedynie kilka dokumentów dla duchowieństwa świeckiego oraz jeden dla kościoła parafialnego w Międzyrzeczu. Lwia ich część dotyczyła bowiem klasztorów położonych na terenie Wielkopolski, bądź tez posiadających w jej granicach majątki czy dochody immunitetowe. Wspierał również zakony rycerskie bożogrobców, templariuszy i joannitów. Za panowania Bolesława miały zostać ufundowane kościół pw. Św. Mikołaja w Kaliszu, konwenty franciszkańskie w Kaliszu w latach 1257-1259, w Gnieźnie, w 1270 roku, w Śremie około 1270 roku, Pyzdrach w 1277 roku oraz Obornikach w 1279 roku. to również fundacja Właśnie fundacje na rzecz duchowieństwa zakonnego oraz przywiązanie do Kościoła miały w przyszłości zapewnić mu przydomek Pobożny. W tym miejscu warto wspomnieć o roli jego żony Jolenty, której wpływ jest również widoczny w działalności fundacyjnej księcia.
Szczególną wagę Bolesław przywiązywał do osadnictwa miejskiego oraz wiejskiego. Książę wydał szereg dokumentów i przywilejów lokacyjnych m.in. dla Kłecka w 1255 roku, Kcyni w dniu 29 czerwca 1262 roku, czy Zdun w 1267 roku. W przypadku wsi nadania otrzymały wieś Pniewo (3 czerwca 1264 roku), Jerzeń, Jerzykowo i Siemanowo (30 czerwca 1266 roku), a także wieś Borzykowo (2 lub 6 czerwca 1272 roku).
Również Żydzi otrzymali przywileje od Bolesława "Pobożnego". Statut nadany 16 sierpnia 1264 roku w Kaliszu regulował status ludności żydowskiej obejmując ja ochroną ze strony panującego, gwarantując nietykalność cielesną, odrębne sądownictwo oraz swobodę handlu. Warto zaznaczyć iż połowa zawartych w statucie artykułów dotyczy kredytu.
Żródła:
"SŁOWNIK WŁADCÓW POLSKI I PRETENDENTÓW DO TRONU POLSKIEGO" - Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki.
Biografia Bolesława Pobożnego w "Fundacja im. Bolesława Pobożnego"; utworzone przez Redakcja; sty 1, 2021; Średniowiecze; autor: Jakub Smarzyński
Bolesław Pobożny (kaliski) w "Poczet.com" autorstwa: Michała Szustera
BOLESŁAW POBOŻNY w "Przodkowie"
21-04-2024