Janusz I "Starszy, Stary" Piast (urodzony około 1346 roku, zmarł w Czersku, 8 grudnia 1429 roku) herb
Syn Ziemowita (Siemowita) III "Starszego" Piasta, księcia czerskiego, płockiego, rawskiego, wyszogrodzkiego, gostynińskiego i sochaczewskiego, księcia Mazowsza i Eufemii Przemyślidówny, córki Mikołaja II Przemyślida, dziedzicznego księcia opawskiego, księcia raciborskiego i prudnickiego.
Książę ciechanowski od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę warszawski od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę wizniński od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do z 16 na 17 czerwca 1381 roku i od 30 grudnia 1401 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę zakroczymski od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę czerski od z 16 na 17 czerwca 1381 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę liwski od z 16 na 17 czerwca 1381 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę wyszogrodzki od z 16 na 17 czerwca 1381 roku do 8 grudnia 1429 roku, książę bielski od sierpnia 1382 roku do 1399 roku, książę drohiczyński od sierpnia 1382 roku do 1 lutego 1411 roku, książę mielnicki od sierpnia 1382 roku do 1 lutego 1411 roku, książę płoński od 1398 roku do 1399 roku, książę na Surażu od sierpnia 1382 roku do 1399 roku, książę tykociński od sierpnia 1382 roku do 1 lutego 1411 roku, książę na Nidzicy, Olsztynie i Ostródzie od 15 lipca 1410 roku do 1 lutego 1411 roku.
Poślubił między 1371-1373 a 1422-1425 roku Danutę Annę Kiejstytównę (urodzona około 1358 roku, zmarła 25 maja, prawdopodobnie 1424 roku), córkę Kiejstuta, księcia trockiego, wielkiego księcia Litwy i Biruty, kapłański pogańskiej.
Byt najstarszym synem księcia mazowieckiego, Siemowita III "Starszego", i Eufemii, córki księcia opawskiego, Mikotaja II. Według najnowszych ustaleń przyszedł na świat około 1346 roku, a nie jak przyjmowano dotychczas (za Długoszem) w 1326 roku. Będąc dzieckiem, przez jakiś czas wychowywał się w Krakowie, na dworze króla polskiego, Kazimierza III "Wielkiego".
Około 1374 roku (według części historyków dopiero w 1388 roku) książę zawarł związek małżeński z Danutą Anną, córką księcia trockiego i zarazem współrządcy Litwy, Kiejstuta, a siostrą Witolda (późniejszego wielkiego księcia litewskiego). W 1374 roku ojciec wyznaczył Januszowi oraz jego młodszemu bratu, Siemowitowi IV "Młodszemu", własne dzielnice, które obejmowały część Mazowsza. W skład dzielnicy Janusza weszły ziemie: warszawska, nurska, łomżyńska, ciechanowska, różańska, zakroczymska i wiska. Zakres władzy książąt w swym działach był niewielki. Janusz, podobnie jak brat, pełnił praktycznie funkcję namiestnika ojca na posiadanym obŹszarze. Właściwy podział Mazowsza nastąpił 25 lutego 1379 roku. Decyzją Siemowita III Janusz otrzymał wówczas, prócz posiadanych ziem, dodatkowo ziemie: czerską, liwską i wyszogrodzką (bez ziemi wiskiej). Po śmierci ojca w 1381 roku objął w swej dzielnicy, nazywanej w historiografii czersko-warszawską, samodzielne rządy. W 1382 roku uznał władzę rządzącego Królestwem Polskim od 1370 roku króla Węgier, Ludwika Andegaweńskiego, czego wyrazem był hołd lenny złożony monarsze. Po jego śmierci (w listopadzie tego samego roku) nawiązał kontakt z królową-wdową, Elżbietą Bośniaczką. W 1383 roku przebywał na jej dworze w Budzie, gdzie przyrzekł respektować prawa do tronu polskiego najmłodszej córki zmarłego Ludwika - Jadwigi. Zaoferował również pomoc wojskową, zobowiązując się do wystawienia, w razie potrzeby, trzydziestu kopijników. Otrzymał w zamian roczną pensję (dwa tysiące czterysta florenów), wypłacaną z żup bocheńskich. Umową z Elżbietą Janusz stawał po stronie możnych opowiadających się za wypełnieniem układów zawartych przez króla Ludwika z polskimi możnymi i rycerstwem jeszcze w 1374 r. (na mocy wydanego 17 września 1374 r. w Koszycach przywileju królewskiego możni wyrazili zgodę na objęcie polskiego tronu po śmierci Ludwika przez którąś z córek monarchy, w zamian za co uzyskali w praktyce całkowite zwolnienie z podatku gruntowego, tzw. poradlnego). Przeciwne stanowisko zajął wówczas brat księcia, Siemowit IV "Młodszy", który przy poparciu możnych i rycerstwa niechętnych kontynuacji rządów Andegawenów w Królestwie Polskim starał się bezskutecznie opanować tron krakowski. Mimo to kontakty polityczne Janusza I z bratem Siemowitem układały się pomyślnie.
Po objęciu tronu polskiego przez wspomnianą córkę Ludwika, Jadwigę (w 1384 roku) złożył nowej władczyni hołd lenny. Małżeństwo królowej z księciem litewskim, Jagiełłą, zawarte w 1386 roku, zapoczątkowało trwały związek Janusza z dworem krakowskim. Po złożeniu w tym samym roku hołdu Jagielle (od przyjęcia chrztu występującemu jako Władysław II Jagiełło) Janusz uczestniczył w uroczystościach związanych z chrztem Litwy. Litwę odwiedzał zresztą książę mazowiecki wielokrotnie. Do końca życia pozostał wiernym Królestwu Polskiemu i sprzymierzeńcem monarchy. Powodowało to wrogość Krzyżaków, z którymi na całym pograniczu toczył permanentne walki.
W 1393 roku, podczas wizytowania budowy zamku w Złotoryi, Janusz dostał się nawet do krzyżackiej niewoli. Został zwolniony w 1394 roku, dopiero po interwencji polskiego monarchy. W 1409 roku toczył z Krzyżakami lokalną wojnę pograniczną. Gdy w tym samym roku wybuchła tzw. wielka wojna między Królestwem Polskim a państwem zakonnym (zakończona w 1411 roku), książę mazowiecki wystąpił w niej jako sojusznik króla, posiłkując wojska polskie w walkach z Krzyżakami. 15 lipca 1410 roku pod Grunwaldem - w zakończonej zwycięstwem sił polsko-litewskich jednej z największych bitew średniowiecza - Janusz walczył w szeregach polskich na czele chorągwi rycerstwa mazowieckiego. W zamian za swą postawę otrzymał od króla zamki krzyżackie w Ostródzie, Nidzicy i Olsztynie, które jednak utracił zgodnie z kończącymi wojnę postanowieniami pokoju toruńskiego z 1411 roku, nieprzewidującego żadnych zmian terytorialnych. Po zakończeniu wielkiej wojny stosunki polsko-krzyżackie nie uległy poprawie, toteż już w 1414 roku wybuchł kolejny konflikt, tzw. wojna głodowa. Janusz ze względu na wiek nie uczestniczył w niej osobiście, ale posłał swego syna, Bolesława, zaprawionego w bojach z zakonem w 1409 roku.
W 1416 roku, w towarzystwie biskupa krakowskiego i zarazem kanclerza koronnego (a od 1423 roku arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa), Wojciecha Jastrzębca, udał się do Wilna jako poseł królewski na dwór swego szwagra, Witolda. Ten, często skłócony ze swym ciotecznym bratem, Jagiełłą, bywał uprzednio dwukrotnie gościem na dworze Janusza (w 1382 i 1389 roku).
Oprócz działalności politycznej, panowanie Janusza odbiło się również głośnym echem na polu ekonomicznym. Książę lokował dwadzieścia cztery miasta, co w znacznym stopniu przyczyniło się do tworzenia nowych źródeł dochodu dla skarbca książęcego i zarazem zwiększenia potencjału gospodarczego księstwa. Wydał kilkanaście statutów oraz kilka przywilejów dla szlachty. Udoskonalał i unifikował mazowieckie prawo ziemskie. Z jego osobą związana jest również modernizacja zamków w Czersku, Ciechanowie, Wiźnie i Wyszogrodzie. W Warszawie, jednej z ulubionych rezydencji księcia, z jego inicjatywy nastąpiło w 1406 roku erygowanie kolegiaty św. Jana, co podnosiło znacznie prestiż miasta. Z inicjatywy władcy powstał wówczas na zamku warszawskim tzw. Dom Wielki, okazały gotycki budynek dla celów reprezentacyjnych (m.in. miejsce zbierania się sejmów mazowieckich). Nastąpiła również rozbudowa umocnień zamkowych, powstały także nowe odcinki murów miejskich. Oprócz Warszawy książę chętnie rezydował w Czersku i Ciechanowie. W tym ostatnim w 1427 roku był współfundatorem kościoła Św. Małgorzaty.
Janusz zmarł w nocy 8 grudnia 1429 roku. Został pochowany w kolegiacie warszawskiej pw. Jana Chrzciciela. Ze związku z Danutą Anną Kiejstutówną książę doczekał się trzech synów, ale żaden z nich jednak - ze względu na krzepki organizm tatusia - nie doczekał szczęścia panowania. Ostatecznie władzę na Mazowszu odziedziczyły dzieci Bolesława - wnuki Janusza: Eufemia i Bolesław IV, co potwierdził zjazd mazowieckich dostojników jeszcze w 1428 roku.
Zdecydowana propolska postawa, ścisłe współdziałanie z Władysławem Jagiełłą, jak też imponujące dokonania w polityce wewnętrznej powodowały, że osobę księcia potomni oceniali bardzo pozytywnie. Jan Długosz chwalący prawość, skromność i mądrość Janusza, uważał go wręcz za wzór dla innych władców. Literacki portret władcy, zgodny z powyższymi sądami, przedstawił Henryk Sienkiewicz w słynnej powieści "Krzyżacy".
Żródła:
"SŁOWNIK WŁADCÓW POLSKI I PRETENDENTÓW DO TRONU POLSKIEGO" - Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, pod redakcją: Edyty Wygodnik; wydawnictwo "Zielona Sowa", Kraków 2006.
"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.
Janusz (Jan) I Starszy (Stary) w "Poczet.com" autorstwa: Michała Szustera
28-04-2024