portret księcia Janusza III z około 1620-1640, wzorowany na pierwowzorze z trzeciej dekady XVI wieku
Janusz III Piast (urodzony przed 27 września 1502 roku, zmarł w Warszawie, z 9 na 10 marca 1526 roku) herb Syn Konrada III "Rudego" Piasta, księcia Mazowsza [czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego] i Anny Radziwiłłówny herbu Trąby, księżnej liwskiej, regentki Mazowsza [Księstwa czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego], córki Mikołaja I "Starego" Radziwiłła herbu Trąby, wojewody wileńskiego i kanclerza wielkiego litewskiego, kasztelana trockiego, namiestnika bielskiego i smoleńskiego, senatora, starosty nowogródzkiego. Książę Mazowsza [czerski, warszawski, zakroczymski, łomżyński, ciechanowski, wyszogrodzki i nowogrodzki] od 28 października 1503 roku do z 9 na 10 marca 1526 roku. Był najmłodszym dzieckiem, a drugim synem księcia mazowieckiego, Konrada III "Rudego" i Anny, córki wojewody wileńskiego, Mikołaja Radziwiłła. Po śmierci ojca wraz ze starszym, wówczas trzyletnim bratem, Stanisławem, przejął nominalnie rządy na Mazowszu. Faktycznie w imieniu synów władzę nad ojcowskim dziedzictwem obejmującym część Mazowsza (ziemie: czerska, warszawska, zakroczymska, łomżyńska, ciechanowska, wyszogrodzka oraz nowogrodzka) objęła matka książąt, sprawując formalną regencję. Wobec faktu, iż ojciec obu książąt panował nad poszczególnymi ziemiami Mazowsza (prócz ziemi czerskiej) jedynie dożywotnio, co w świetle prawa dawało Królestwu Polskiemu możliwość ich inkorporacji, dopiero decyzja króla polskiego, Aleksandra Jagiellończyka, z 1504 roku spowodowała uregulowanie statusu prawnego Janusza III i Stanisława, jako książąt mazowieckich. Monarcha 14 marca 1504 roku na sejmie w Piotrkowie nadał obu braciom ziemie ich ojca w dożywotnie lenno, zastrzegając możliwość ich dziedziczenia wyłącznie między nimi (bez praw potomstwa książąt do sukcesji). Osobiste rządy Janusza i Stanisława rozpoczęły się dopiero w 1518 roku w wyniku interwencji szlachty mazowieckiej przeciwnej matce książąt, która - mimo że jej synowie osiągnęli pełnoletność - nadal sprawowała w ich imieniu rządy regencyjne. Po śmierci matki (zmarł w 1522 roku) oraz jedynego brata w 1524 roku Janusz III został samodzielnym władcą Mazowsza. Jedyny list do gdańskiej rady sygnowany wspólnie przez Annę i jej synów został wystawiony w Warszawie 1 lutego 1518 roku. Źródło to pochodzi z krótkotrwałego okresu przejściowego współrządów Anny i jej synów: Stanisława i Janusza III. Dotychczasowa literatura przedmiotu uważała wprawdzie, że trwały one do 20 stycznia 1518 roku, ale interesujący nas list przekonuje, że należy je przedłużyć do 1 lutego. Współudział Anny w rządzeniu na Mazowszu zakończył ostatecznie wyrok Zygmunta "Starego" z 14 maja 1518 roku. W 1518 roku książę uczestniczył w uroczystościach ślubnych i koronacyjnych włoskiej księżniczki, Bony, która została żoną Zygmunta I "Starego" (od 1506 roku króla polskiego). Janusz III wraz z bratem wziął udział w ostatniej wojnie z zakonem krzyżackim, toczonej w latach 1519-1521. Na początku lutego 1520 roku Janusz III i jego brat Stanisław wsparli zbrojnie w wojnie pruskiej Zygmunta "Starego". Wysłane oddziały mazowieckiego pospolitego ruszenia 10 lutego zdobyły zamek w Piszu i spustoszyły okolice Rynu, Szestna, Ełku, Stradun i Giżycka. W 1523 roku król Zygmunt "Stary" zmienił dotychczasowy stan prawny ziem Janusza, nadając mu posiadane księstwa jako dobro dziedziczne, jednak tylko w linii męskiej. Podczas swych krótkich rządów książę wydał kilka edyktów przeciw innowiercom; był również wystawcą statutu dotyczącego kar za mężobójstwo. Współczesne źródła nie ukazują najmłodszego syna Konrada III w dobrym świetle. Januszowi zarzucano upodobanie do pijatyk i gorszących otoczenie miłosnych eskapad z nałożnicami. Był książę podobno człowiekiem o ogromnej sile fizycznej. Zmarł w Warszawie 10 marca 1526 roku w wieku dwudziestu czterech lat. Ówczesny kronikarz Marcin Bielski twierdził, że Janusz III zmarł zatruwszy się alkoholem. W czasie odbudowy katedry warszawskiej po zniszczeniach wojennych odnaleziono szczątki księcia Janusza III. Poddano je badaniom, które jednak nie dały naukowej odpowiedzi na pytanie o przyczynę zgonu ostatniego księcia mazowieckiego. Został pochowany we wspólnym grobie wraz z bratem w miejscowej kolegiacie (obecnie katedrze archidiecezji warszawskiej) pod wezwaniem św. Jana. Janusz był ostatnim z Piastów mazowieckich, którzy rządzili samodzielnie Mazowszem od trzystu lat. Wielu współczesnych podejrzewało, że książę został otruty przez wojewodziankę płocką Katarzynę Radziejowską, która miała być nieszczęśliwie zakochana w jednym z braci i dla osiągnięcia swego celu lub z zemsty miała truć wszystkich po kolei, poczynając od księżnej matki. Niektóre plotki wskazywały na starostę błońskiego Piotra Jordanowskiego i jego zaufanego, niejakiego Mrokowskiego. Podejrzewano też płocki aptekarz, Włoch Jan Alantsee, który miał przygotować truciznę. Zwłaszcza o śmierć księcia Janusza III oskarżano wciąż nowe osoby. Zapadały wyroki śmierci. Coraz częściej w plotkach jako winowajczynię wymieniano królową Bonę, która wobec Mazowsza miała własne plany i której mogło zależeć na śmierci mazowieckich książąt. Aby uspokoić zbiorową histerię, król Zygmunt "Stary" powołał komisję do wyjaśnienia okoliczności śmierci księcia Janusza III. Komisja składała się z przedstawicieli mazowieckiej szlachty. Powołani przez nią medycy zbadali zwłoki księcia i nie znaleźli śladów działania trucizny. Król 9 lutego 1528 roku wydał edykt, w którym ogłosił, że ostatni książęta mazowieccy "nie sztuką ani sprawą ludzką, lecz z woli Pana Wszechmogącego z tego świata zeszli". Ostatni książęta mazowieccy, dwaj bracia Stanisław i Janusz III, nie byli samodzielnymi władcami, lecz - jako lennicy - podlegali królowi polskiemu. W dodatku, realne rządy (jako regentka) sprawowała ich matka, Anna. Po jej śmierci w 1522 roku młodzi książęta krótko cieszyli się władzą. 8 sierpnia 1524 roku zmarł niespodziewanie 24-letni Stanisław, dwa lata później, w nocy z 9 na 10 marca 1526 roku, zakończył życie 25-letni Janusz III. Bracia nie byli żonaci i nie pozostawili potomstwa. Obaj zostali pochowani we wspólnym grobowcu w warszawskiej kolegiacie (obecnie katedrze) świętego Jana, ufundowanym przez siostrę książąt, Annę. Grobowiec przykrywa płyta z czerwonego marmuru z płaskorzeźbą przedstawiającą obu książąt leżących w pełnych zbrojach i w braterskim uścisku.25-05-2024