Katarzyna Siemowitówna Piastówna (urodzona w Sochaczewie, między 1413 a 1416 roku, zmarła między 2 czerwca 1479 roku a 5 lipca 1480 roku) herb

Córka Siemowita (Ziemowita) IV "Młodszego" Piasta, księcia czerskiego, liwskiego, rawskiego, płockiego, gostynińskiego, sochaczewskiego, wiskiego, płońskiego, zakrzewskiego i bełskiego, króla Polski i Aleksandry Olgierdówny Giedyminównej, księżnej rawskiej i gostynińskiej, córki Olgierda Giedyminowicza, wielkiego księcia litewskiego i Julianny Rurykowiczówny, córki Aleksandra Rurykowicza, wielkiego księcia twerskiego.

Księżna płocka od 26/27 lutego (faktycznie od 7 marca) do 8 kwietnia 1462 roku, księżna płońska od 8 kwietnia 1462 roku do między 2 czerwca 1479 roku a 5 lipca 1480 roku.

Przed 21 sierpnia 1439 poślubiła Michała Bolesława "Michałuszki" Zygmuntowicza Giedyminowicza (urodzony około 1390 roku, zmarł w Moskwie, na krótko przed 10 lutego 1452 roku), księcia Rusi Czarnej, księcia starodubskiego i kijowskiego, pretendenta do tronu Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Katarzyna była najmłodszą córką Siemowita IV i Aleksandry Olgierdówny. Urodziła się w latach 1413-1416. Imię otrzymała po swej ciotce, Wilheidzie Katarzynie Olgierdównie, żonie Jana II, księcia meklemburskiego. W 1432 roku planowano jej małżeństwo z księciem za­chodniopomorskim Barnimem VII (Starszym) zwanego Psiarzem. Inicjatorem tego małżeństwa był książę słupski Bogusław IX - szwagier Katarzyny Siemowitówny. Tło polityczne tego mariażu należy wiązać z zabiega­mi króla polskiego Władysława Jagiełły - wuja Katarzyny - o pozy­skanie książąt pomorskich do udziału w trwającej od 1431 roku wojnie z zakonem krzyżackim. Jednak z nieznanych powodów nie doszło do realizacji tego małżeństwa. Głównym czynnikiem tego małżeństwa były sprawy finansowe. Zauważmy, że córki Siemowita IV i Aleksandry Olgierdówny wychodziły za maż z inspiracji króla Władysława Jagiełły, jednak posag wypłacano ze skarbca książęcego. Świadczy o tym m.in. małżeństwo siostry Katarzyny - Marii, która po poślubieniu w czerwcu 1432 roku Bogusława IX otrzymała posag (ponad 3 tysiące florenów) wypłacony przez jej braci: Siemowita V, Kazimierza II i Włodzisława I. Było to bardzo duże obciążenie finansowe dla książąt mazowieckich sprawujących władze w braterskim niedziale. Po śmierci matki w 1434 roku Katarzyna przebywała w Płocku u swego najmłodszego brata Włodzisława I. Księżniczka miała swój odrębny dwór. Jej ochmi­strzem był Lebor z Kowalewa w ziemi płockiej.

W listopadzie 1438 roku w Błoniu doszło do zjazdu książąt: Siemowi­ta V, Włodzisława I i Bolesława IV. Dynaści mazowieccy zawarli wówczas porozumienie dotyczące wzajemnej pomocy w obronie praw i wolności oraz współpracy przy ściganiu przestępców. Prawdopodobnie podczas zjazdu w Błoniu poruszano sprawę projektu małżeństwa Katarzyny Siemowitówny z Bolesławem Michałem zwanego Michałuszką, synem Zyg­munta, wielkiego księcia litewskiego. Zygmuntowicz był wcześniej żo­naty z Eufemią, siostrą Bolesława IV. Małżeństwo to zostało zawarte na początku 1435 roku, jednak w następnym roku Eufemia zmarła. Do maria­żu Katarzyny z Michałuszką doszło w styczniu 1439 roku. Księżna, po po­ślubieniu Bolesława Michała, wystawiła 29 stycznia 1439 roku dokument, w którym skwitowała swoich braci, Siemowita V i Włodzisława I, z na­leżnej jej części ojcowizny. Księżna dokonała tego zrzeczenia w Płocku w obecności dygnitarzy mazowieckich i kanclerzy książąt.

Związek Katarzyny z księciem litewskim Bolesławem Michałem trwał około 13 lat, jednak faktyczne żyli ze sobą bardzo krótko, gdyż w marcu 1440 roku po tragicznej śmierci teścia, wielkiego księcia litewskie­go Zygmunta Kiejstutowicza, jej mąż utracił ojcowiznę, a Katarzyna po­wróciła prawdopodobnie na Mazowsze. Księżna otrzymała od swych braci zaopatrzenie w postaci Płońska i dóbr w powiecie płońskim. Mariaż Katarzyny z synem Zygmunta Kiejstutowicza nie przyniósł także spodziewanych korzyści Siemowitowicom, gdyż szwagier książąt nie tylko nie objął sukcesji po nim na stolcu wielkoksiążęcym, ale rów­nież został pozbawiony prawa do ojcowizny. Początkowo książęta ma­zowieccy udzielali wsparcia i schronienia Michałuszce, co jednak kom­plikowało ich relację z Kazimierzem Jagiellończykiem, nowo wybra­nym wielkim księciem litewskim. Sytuację znacznie pogorszył wybór Kazimierza Jagiellończyka na króla polskiego. Mąż Katarzyny opuścił Mazowsze, szukając bezskutecznie pomocy na Śląsku u Konrada IX, księcia oleśnickiego, w Mołdawii u hospodara Piotra oraz u Tatarów. W końcu Michałuszko udał się do Moskwy, gdzie bezskutecznie szu­kał pomocy przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi. Zmarł nagle na początku 1452 roku - prawdopodobnie otruty z polecenia wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla II "Ślepego". Katarzyna nie towarzyszyła mężowi w jego podróżach i tułaczce, przebywając w Płońsku i dobrach oprawnych w powiecie płońskim. W zachowanych źródłach do 1462 roku była określana jako "księżna płońska" (ducisa Plonensiś).

Katarzyna większą rolę odegrała dopiero po śmierci swoich bratan­ków w 1462 roku. Zgon młodych książąt, Siemowita VI i Włodzisława II, bez pozostawienia męskiego potomstwa stworzył na Mazowszu Za­chodnim nową sytuację polityczno-prawną, gdyż posiadłości tej ga­łęzi Piastów mazowieckich, mianowicie Księstwo Płockie z ziemiami zawkrzeńską i wiską, a także ziemie: rawska, sochaczewska, gostynińska i bełska, znalazły się bez prawowitego dziedzica. Wśród spadko­bierców do władztwa zmarłych książąt, wystąpili ich najbliżsi krewni, Piastowie z Mazowsza Wschodniego - synowie Bolesława IV, spra­wujący rządy w braterskim niedziale. Wśród pozostałych sukceso­rów do spadku należy wymienić m.in. książąt śląskich - wnuków Siemowita IV, po córce Eufemii, zamężnej z Bolesławem I, księciem cieszyńskim, oraz Katarzynę - wdowę po Michale Bolesławie Zyg­muntowiczu, oraz jedyną córkę Siemowita V - Małgorzatę, żonę Kon­rada IX "Czarnego", księcia oleśnickiego. Pozostali sukcesorzy, m.in. Zofia, córka Marii Siemowitówny i Bogusława IX, żona Eryka II, księ­cia słupskiego, nie zgłaszali pretensji. Z potomstwa Siemowita IV żyła jedynie Katarzyna, wdowa po Michałuszce, gdyż przed 1462 roku zmarły wszystkie jej siostry: Jadwiga, Eufemia, Cymbarka, Amelia, Aleksandra i Anna.

Najpoważniejszym pretendentem do objęcia spadku po zmarłych książętach był Kazimierz Jagiellończyk. Kancelaria królewska stała na stanowisku, że ziemie te były lennem Korony i po śmierci ostatnich przedstawicieli Piastów Mazowsza Zachodniego winny wejść w po­siadanie króla. Jednak początkowo inicjatywa nie należała do Kazi­mierza Jagiellończyka, który na pewno został zaskoczony niespodzie­waną śmiercią Włodzisława II. Większą inicjatywą wykazała się Kata­rzyna Siemowitówna, która przebywała niedaleko Płocka, mianowicie w Płońsku. Księżna była ciotką zmarłych Włodzisławowiców i jako naj­bliższa ich krewna postanowiła przejąć władzę w Księstwie Płockim. W otoczeniu Katarzyny znalazło się liczne grono dygnitarzy mazo­wieckich, m.in. Paweł Giżycki, biskup płocki, Mikołaj z Krasowa, kasz­telan wiski, Gotard z Rybna, kasztelan sochaczewski, Goliasz z Łęgu, marszałek Mazowsza Zachodniego, oraz Andrzej z Borzewa, starosta płoński i sekretarz księżnej. Elekcja Katarzyny Siemowitówny nastą­piła prawdopodobnie 7 marca 1462 roku, w dniu pogrzebu jej bratanka Włodzisława II. Z tego dnia pochodzą dokumenty Katarzyny wysta­wione w Płocku m.in. dla szlachty i mieszkańców ziemi płockiej, płoń­skiej, wiskiej i zawkrzeńskiej, dla Kościoła płockiego oraz dla miasta Płocka, zawierające m.in. różnego rodzaju ulgi o charakterze sądowym i fiskalnym. Nie wszyscy możni mazowieccy uznali władzę Katarzyny, także szlachta ziemi bełskiej opowiedziała się za inkorporacją do Korony. Przeciwnikiem władzy Katarzyny był ówczesny podczaszy rawski Grot z Nowego Miasta. Dlatego księżna, pod wpływem niektórych doradców, postanowiła siłą odebrać Rawę. Zebrawszy pewną ilość zbrojnych, wkroczyła do ziemi rawskiej i rozpoczęła regularne oblężenie grodu rawskiego. Wkrótce do obozu księżnej Katarzyny przybyło poselstwo od króla Kazimierza Jagiellończyka, żądające natychmiastowego przerwania działań wojennych. Wobec stanowczej postawy króla księżna zwinęła oblężenie i powróciła do Płocka. Jednym z ostatnich dokumentów Katarzyny jako księżnej dzielnicy płockiej było nadanie Wilamowa w ziemi wiskiej Krzysztofowi z Kępy, stolnikowi płockie­mu. We wspomnianym dyplomie, wystawionym w Gąbinie 6 kwietnia 1462 roku, Katarzyna wystąpiła jako "księżna Mazowsza, Rusi, jak rów­nież dziedzic płocki, wiski, rawski, sochaczewski, gostyniński, płoński, zawkrzeński i bełski" - princeps Masouie, Russie, necnon heres Plocensis, Visnensis, Ravensis, Sochaczoviensis, Gostinensis, Plonensis, Zawkrzensis et Belzensis.

8 kwietnia 1462 roku Katarzyna zrezygnowała z rządów w dzielni­cy płockiej, dokonując w tym dniu cesji na rzecz swych krewnych: Konrada III, Kazimierza III, Bolesława V i Janusza II. W wystawio­nym wówczas dokumencie tytułowała się księżną Mazowsza i Rusi oraz ziemi płockiej, rawskiej, sochaczewskiej, gostynińskiej oraz panią i dziedzicem wiskim i bełskim. Rządy Katarzyny Siemowitówny, mimo ich epizodycznego charakteru, zasługują na uwagę, gdyż w dziejach Mazowsza to rzadki przypadek sprawowania rządów przez kobietę, nie w charakterze opiekunki i regentki, lecz jako samodzielnej wład­czyni. Według opinii Długosza:

[...] mieszkańcy Płocka [...], przekonawszy się, że ta kobieta ze względu na swój stan nie zapewni im następcy (była bowiem bezpłodna) i narazi ich na nieporozumienie, niż przyniesie korzyść, po jej usunięciu i zaopatrzeniu [...] wezwaw­szy księcia warszawskiego Konrada [...] oddają mu zamek płocki i ziemię i poddają mu się.

Po krótkich i burzliwych rządach w dzielnicy płockiej Katarzyna zamieszkała w Płońsku, który od tego czasu był jej stałą rezydencją, aż do śmierci. Na zachowanych z tego okresu dokumentach używała tytułu mazowieckiego i ruskiego. W marcu 1475 roku przebywała u swe­go krewnego Janusza II w Płocku, gdzie potwierdziła nadanie włóki ziemi we wsi Dzierzążnia dla Jana z Lipy, kasztelana wiskiego. Księżna zmarła przed 5 lipca 1480 roku i została pochowana w kościele Karmelitów w Płońsku. Jej małżeństwo z Bolesławem Michałem Zygmuntowiczem było bezdzietne. Po jej śmierci Płońsk i powiat płoński przejął książę Janusz II Bolesławowie.

Żródła:

"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.

Katarzyna Mazowiecka w "Geni"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk

25-05-2024