Perejesława Rurykowiczówna (urodzona najwcześniej w 1281 roku, zmarła 12 kwietnia 1283 roku) herb
Córka Daniela Romanowicza Rurykowicza, księcia halicko-wołyńskiego, króla Halicza i Anny Rurykowiczównej, córki Mścisława "Udałego" Rurykowicza, księcia w Trypolu, Toropcu i Torczesku, księcia nowogrodzkiego, księcia halickiego.
Regentka Księstwa mazowieckiego i Księstwa płockiego od 23 czerwca 1262 roku do przed 1279 roku.
24 czerwiec 1247 roku poślubiła Siemowita I Piast (urodził się w latach 1213-1216, prawdopodobnie około 1215 roku, zmarł w Jazdowie, 23 czerwca 1262 roku), księcia czerskiego, księcia płockiego.
Do niedawna sądzono, że rodzicami Perejasławy, żony Siemowita I, księcia mazowieckiego, byt Daniel Romanowie, książę halicki, i Anna, córka Mścisława "Udałego". Jednak ostatnio pojawiły się opinie, że mogła wywodzić się z innego kręgu Rurykowiczów i być córką któregoś z książąt smoleńskich lub włodzimiersko-suzdalskich - byli oni sprzymierzeńcami Daniela Romanowicza. Nie jest znana dokładna data urodzin Perejasławy. Była zapewne młodsza od Siemowita I i przyszła na świat najwcześniej w 1218 roku, skoro jej rodzice zawarli związek małżeński w II połowie 1217 roku. Do mariażu między księciem Siemowitem I a Perejasławą doszło w 1248 roku, prawdopodobnie z inspiracji starszego brata Siemowita księcia płockiego Bolesława I oraz Daniela Romanowicza. Związek miał ugruntować przyjaźń między książętami mazowieckimi a dynastią Rurykowiczów. Zauważmy, że około 1245 roku najmłodsza siostra Siemowita I, Dubrawka, wyszła za mąż za Wasylka, brata księcia halickiego Daniela Romanowicza. Perejasławą na pewno wspierała męża w jego polityce zagranicznej opartej na sojuszu z Danielem Romanowiczem oraz księciem krakowskim Bolesławem "Wstydliwym".
Siemowit I postawił na współpracę z Danielem oraz Krzyżakami, z którymi zawarł układ w Raciążu w 1254 roku, dotyczący podboju ziem jaćwieskich. W odpowiedzi na zawarcie układu raciąskiego Kazimierz kujawski jeszcze w 1254 roku, w trakcie powrotu z krakowskich uroczystości podniesienia świętych relikwii Stanisława, uwięził Siemowita (na około 4 miesiące) wraz z żoną na zamku w Sieradzu, bowiem jego udział w wyprawie przeciw Jaćwięgom godził w plany Kazimierza wobec tych ziem. Jak pisał Jan Długosz (myląc imię księżnej) w 1254 roku "Kazimierz więzi swego rodzonego brata księcia Mazowsza Siemowita i jego żonę Gertrudę, a pojmanych trzyma w Sieradzu". Długosz nazywał w swej kronice Perejasławę-Gertrudą. Być może z parą książęcą przebywali obaj synowie bądź księżna mogła być w ciąży z młodszym Bolesławem. Perejasława była więziona razem z mężem bo - zdaniem Kazimierza Jasińskiego - miała popierać wpływy ruskie na dworze swojego męża. Nie wiadomo, czy została uwolniona razem z mężem, czy może wcześniej.
Para książęca została wypuszczona z niewoli wskutek interwencji legata papieskiego oraz Bolesława "Wstydliwego", może za cenę ustępstw w sprawie jaćwieskiej. Już jesienią mogło dojść do krótkotrwałego uspokojenia w relacjach między braćmi, bowiem Siemowit razem z Kazimierzem przystąpił do koalicji przeciw Świętopełkowi pomorskiemu.
W 1254 roku z rozkazu księcia kujawskiego Kazimierza I została uprowadzona wraz z mężem i przetrzymywana na zamku w Sieradzu. Siemowit I był więziony przez brata ok. cztery miesiące, natomiast Perejasławą została prawdopodobnie wcześniej uwolniona. Uwięzienie pary książęcej przez Kazimierza I Konradowica było reakcją księcia kujawskiego na zawarte przez Siemowita I w 1254 roku w Raciążu przymierze z Danielem halickim (królem Rusi) i wicemistrzem zakonu krzyżackiego w Prusach, Burchardem von Hornhausenem. W wyniku interwencji legata papieskiego oraz księcia krakowskiego Bolesława "Wstydliwego" uwolniono Perejaslawę i jej męża, jednak za cenę ustępstw w sprawie polityki wobec ziem jaćwieskich. Do 1262 roku Perejasławą pozostawała w cieniu męża, gdyż nie zachowały się żadne informacje na temat jej działalności nie tylko politycznej, ale również gospodarczej w jej dobrach oprawnych. Zapewne skupiła swoją uwagę na wychowaniu synów Konrada i Bolesława oraz jedynaczki Salomei. Dopiero po tragicznych wydarzeniach z 1262 roku musiała podjąć aktywną działalność polityczną.
Niespodziewany zgon męża Siemowita I oraz uwięzienie starszego syna Konrada II zapoczątkowały regencję księżnej Perejasławy. Sprawowała ona "roztropne rządy" na całym Mazowszu, doprowadzając w krótkim czasie do odbudowy dzielnicy zniszczonej najazdem litewskim. Księżna prowadziła po 1262 roku akcję osadniczą, przyciągając nowych kolonizatorów z ziem pruskich i jaćwieskich. Czyniła również starania o powrót Mazowszan pojmanych w niewolę pruską i litewską. Dzięki sojuszowi z książętami ruskimi i Bolesławem "Pobożnym", który pomógł w odbudowie grodu płockiego, uchroniła Mazowsze przed ewentualną interwencją z zewnątrz mogącą zachwiać integralnością tej dzielnicy. Jej sukcesem było także uwolnienie, w krótkim stosunkowo czasie (w 1264 roku bez zapłaty okupu), Konrada II z niewoli litewskiej.
Poprawę stosunków Mazowsza z północnym sąsiadem można wiązać z rządami Wojsiełka, syna Mendoga, współpracującego w zakresie polityki zagranicznej ze swoim szwagrem, księciem halickim Szwarnem, synem Daniela Romanowicza. Pomimo widocznej poprawy w stosunkach mazowiecko-litewskich nadal istniało zagrożenie najazdami ze strony pogańskich sąsiadów (Litwinów, Prusów i Jaćwingów), gdyż Mazowsze nawiedziły kolejne niszczące najazdy w latach: 1263, 1266, 1267, które doprowadziły m.in. do zniszczenia ważnego grodu kasztelańskiego w Płońsku. Perejasławą sprawowała początkowo rządy w imieniu dwóch małoletnich synów na całym Mazowszu. Natomiast po uwolnieniu Konrada II z niewoli litewskiej i podziale księstwa współrządziła w dzielnicy płockiej (jako opiekunka) z młodszym synem Bolesławem II. Księżna była dobrodziejką dominikanów oraz prepozytury benedyktyńskiej w Jeżowie na Mazowszu. Po śmierci męża używała na dokumentach wystawianych razem z młodszym synem Bolesławem tytułu księżnej Mazowsza (ducissa Mnsoirie).
Po zakończeniu rządów opiekuńczych (przed 1279 roku) sprawowała władzę jedynie w ziemi sochaczewskiej, która była jej oprawą wdowią. Według Jana Długosza, który korzystał z zaginionego "Rocznika mazowieckiego", zmarła 12 kwietnia 1283 roku. Po śmierci została uroczyście pochowana w katedrze płockiej.
Około 1300 roku udała się w odwiedziny do Płocka. W czasie pobytu na dworze Bolesława II zmarła w 1301 roku i została pochowana w klasztorze dominikańskim w Płocku. Wywołało to protest macierzystego konwentu. Na prośbę franciszkanów krakowskich interweniował w tej sprawie sam legat papieski, Gentilis de Montefiore, który nakazał arcybiskupowi gnieźnieńskiemu zmusić dominikanów płockich (pod groźbą cenzur kościelnych) do wydania szczątków Salomei, gdyż zgodnie z regułą franciszkańską i swą ostatnią wolą powinna być pochowana w klasztorze franciszkańskim w Krakowie. Prawdopodobnie nie doszło do ich przeniesienia do Krakowa. Konwent w Płocku mógł liczyć na poparcie Bolesława II (brata Salomei), jednego z najpotężniejszych wówczas książąt dzielnicowych w Polsce.
W nekrologu opactwa w Lubiniu jest pod 24 czerwca "wspomnienie księżnej Siemowitowej Mazowieckiej". Księżna była bowiem dobrodziejką prepozytuiy benedyktyńskiej w Jeżowie, filii klasztoru lubińskiego. Bliskie związki Perejasławy z dominikanami sugerują zapiski klasztoru dominikańskiego w Warce, zawierające wiadomość, że klasztor ten założył Siemowit na prośbę żony w 1255 roku. O księżnej wspomina również Nekrolog dominikanów krakowskich.
W 1247 roku lub w 1248 roku została poślubiona przez Siemowita I, księcia mazowieckiego, miała z nim troje dzieci:
Salomea (urodzona w latach 1248-1262, zmarła w 1301 roku), mniszka w klasztorze w Skale,
Konrad II (urodzony około 1250 roku, zmarł 23 czerwca lub 21 października 1294 roku), książę mazowiecki, książę czerski, ciechanowski, liwski, nurski, wiznański i zakroczymski, wielki książę krakowski, książę sandomierski, po nim corka,
Bolesław II (VI) (urodzony po 1251 roku między 1253 a 1258 roku, zmarł 24 kwietnia 1313 roku), książę płocki, rawski, gostyniński i sochaczewski, książę całego Mazowsza, wielki książę krakowski i książę sandomierski, starosta krakowski, po nim potomstwo.
Żródła:
"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.
PEREJESŁAWA HALICKA w "Władcy Polski"
11-03-2024