portret księcia Stanisława z około 1620-1640, wzorowany na pierwowzorze z trzeciej dekady XVI wieku
Stanisław Piast (urodzony 17 maja 1500 roku, zmarł w Warszawie, 8 sierpnia 1524 roku) herb Syn Konrada III "Rudego" Piasta, księcia Mazowsza [czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego] i Anny Radziwiłłówny herbu Trąby, księżnej liwskiej, regentki Mazowsza [Księstwa czerskiego, warszawskiego, zakroczymskiej, łomżyńskiego, ciechanowskiego, wyszogrodzkiego i nowogrodzkiego], córki Mikołaja I "Starego" Radziwiłła herbu Trąby, wojewody wileńskiego i kanclerza wielkiego litewskiego, kasztelana trockiego, namiestnika bielskiego i smoleńskiego, senatora, starosty nowogródzkiego. Książę Mazowsza [czerski, warszawski, zakroczymski, łomżyński, ciechanowski, wyszogrodzki i nowogrodzki] od 28 października 1503 roku do 8 sierpnia 1524 roku. Był najstarszym synem Konrada III "Rudego", księcia mazowieckiego, i jego trzeciej żony, Anny, córki wojewody wileńskiego, Mikołaja Radziwiłła. Urodził się 17 maja 1500 roku. Po śmierci ojca, zmarłego w 1503 roku wraz z młodszym bratem, Januszem III, przejął nominalnie rządy na Mazowszu. Faktyczna władza spoczęła w rękach matki książąt, która w ich imieniu sprawowała regencję. Spuścizna po ojcu obejmowała część Mazowsza z ziemiami: czerską, warszawską, zakroczymską, łomżyńską, ciechanowską, wyszogrodzką i nowogrodzką. Jednakże ojciec obu książąt panował nad tymi ziemiami (prócz czerskiej) tylko dożywotnio, co w świetle prawa dawało królowi polskiemu podstawę do ich inkorporacji do Korony. Dopiero decyzja króla Aleksandra Jagiellończyka z 1504 roku doprowadziła do regulacji statusu prawnego ziem synów Konrada III. Król nadał im ojcowskie dziedzictwo w dożywotnie lenno, zastrzegając ponadto możliwość dziedziczenia ziem tylko między nimi samymi (bez praw do sukcesji dla potomstwa obu książąt). 14 marca 1504 roku na sejmie w Piotrkowie Stanisław Mazowiecki i jego brat Janusz III otrzymali od Aleksandra Jagiellończyka Ziemię Warszawską w lenno. Mimo osiągnięcia przez Stanisława pełnoletniości już w 1514 roku, rządy regencyjne w jego imieniu oraz Janusza III nadal spoczywały w rękach matki. Dopiero na skutek rozruchów mazowieckiej szlachty w 1518 roku Anna przekazała ster rządów w ręce synów. Mimo kresu regencji i rozpoczęcia osobistych rządów przez Stanisława i Janusza III, aż do swej śmierci w 1522 roku matka książąt nadal miała decydujący wpływ na politykę Mazowsza oraz jedynego brata w 1524 roku Janusz III został samodzielnym władcą Mazowsza. Jedyny list do gdańskiej rady sygnowany wspólnie przez Annę i jej synów został wystawiony w Warszawie 1 lutego 1518 roku. Źródło to pochodzi z krótkotrwałego okresu przejściowego współrządów Anny i jej synów: Stanisława i Janusza III. Dotychczasowa literatura przedmiotu uważała wprawdzie, że trwały one do 20 stycznia 1518 roku, ale interesujący nas list przekonuje, że należy je przedłużyć do 1 lutego. Współudział Anny w rządzeniu na Mazowszu zakończył ostatecznie wyrok Zygmunta "Starego" z 14 maja 1518 roku. 18 kwietnia 1518 roku książę uczestniczył w uroczystościach ślubnych i koronacyjnych włoskiej księżniczki, Bony, która została żoną Zygmunta I "Starego" (od 1506 roku króla polskiego), brata króla Aleksandra, po jego śmierci w 1506 roku następcy na królewskim tronie. W roku następnym książę wraz z bratem wzięli udział, walcząc po stronie polskiego monarchy, w wojnie z zakonem krzyżackim, toczonej w latach 1519-1521. Udział książąt mazowieckich w zmaganiach zbrojnych, mimo faktu, iż Stanisław formalnie na początku lutego 1520 roku stał na czele mazowieckiego korpusu posiłkowego, był jednak symboliczny i mimo wszystko - 10 lutego zdobyły zamek w Piszu i spustoszyły okolice Rynu, Szestna, Ełku, Stradun i Giżycka. Niechętna postawa księcia do polsko-krzyżackiego konfliktu zbrojnego, źle przyjmowanego przez ogół szlachty mazowieckiej, zaowocowała korespondencją Stanisława z wielkim mistrzem zakonu Albrechtem von Brandenburg-Ansbach (Albrechtem Hohenzollernem). Jej efektem było wycofanie się najstarszego syna Konrada "Rudego" z wojny końcem 1520 roku. Na początku lutego 1520 roku Stanisław Mazowiecki i jego brat Janusz III wsparli zbrojnie w wojnie pruskiej Zygmunta "Starego". Wysłane oddziały mazowieckiego pospolitego ruszenia 10 lutego zdobyły zamek w Piszu i spustoszyły okolice Rynu, Szestna, Stradun, Ełku i Giżycka. Ostatni książęta mazowieccy, dwaj bracia Stanisław i Janusz III, nie byli samodzielnymi władcami, lecz - jako lennicy - podlegali królowi polskiemu. W dodatku, realne rządy (jako regentka) sprawowała ich matka, Anna. Po jej śmierci w 1522 roku młodzi książęta krótko cieszyli się władzą. 8 sierpnia 1524 roku zmarł niespodziewanie 24-letni Stanisław, dwa lata później, w nocy z 9 na 10 marca 1526 roku, zakończył życie 25-letni Janusz III. Bracia nie byli żonaci i nie pozostawili potomstwa. Obaj zostali pochowani we wspólnym grobowcu w warszawskiej kolegiacie (obecnie katedrze) świętego Jana. Grobowiec przykrywa płyta z czerwonego marmuru z płaskorzeźbą przedstawiającą obu książąt leżących w pełnych zbrojach i w braterskim uścisku. Książę zmarł w Mansjonarii - kamienicy na rogu placu Zamkowego i ul. Świętojańskiej w Warszawie. Śmierć w krótkim odstępie czasu obu dwudziestokilkuletnich braci wywołała falę plotek i oskarżeń o otrucie. Najpierw cień podejrzenia padł na wojewodziankę płocką, Katarzynę Radziejowską, która miała być nieszczęśliwie zakochana w jednym z braci i dla osiągnięcia swego celu lub z zemsty miała truć wszystkich po kolei, poczynając od księżnej matki. Niektóre plotki wskazywały na starostę błońskiego Piotra Jordanowskiego i jego zaufanego, niejakiego Mrokowskiego. Podejrzewano też aptekarza płockiego Jana Altansee, który miał przygotować truciznę. Zwłaszcza o śmierć księcia Janusza III oskarżano wciąż nowe osoby. Zapadały wyroki śmierci. Coraz częściej w plotkach jako winowajczynię wymieniano królową Bonę, która wobec Mazowsza miała własne plany i której mogło zależeć na śmierci mazowieckich książąt. Aby uspokoić zbiorową histerię, król Zygmunt "Stary" powołał komisję do wyjaśnienia okoliczności śmierci księcia Janusza III. Komisja składała się z przedstawicieli mazowieckiej szlachty. Powołani przez nią medycy zbadali zwłoki księcia i nie znaleźli śladów działania trucizny. Król 9 lutego 1528 roku wydał edykt, w którym ogłosił, że ostatni książęta mazowieccy "nie sztuką ani sprawą ludzką, lecz z woli Pana Wszechmogącego z tego świata zeszli". Obaj bracia za życia nie mieli dobrej reputacji, słynęli z pijaństwa i rozwiązłego życia. Ówczesny kronikarz Marcin Bielski twierdził, że Janusz III zmarł zatruwszy się alkoholem. W czasie odbudowy katedry warszawskiej po zniszczeniach wojennych odnaleziono szczątki księcia Janusza III. Poddano je badaniom, które jednak nie dały naukowej odpowiedzi na pytanie o przyczynę zgonu ostatniego księcia mazowieckiego.25-05-2024