Ziemowit (Siemowit) III "Starszy" Piast (urodzony pomiędzy 1316 a 1325 rokiem, około 1320 roku, zmarł w Płocku, z 16 na 17 czerwca 1381 roku) herb
Syn Trojdena I Piasta, księcia sieciechowskiego, księcia czerskiego, warszawskiego, nurskiego i liwskiego, regenta płockiego i Marii Juriewnej Rurykowiczówny Halickiej, regentki Księstwa halicko-włodzimierska, córki Jerzego I Lwowicza Rurykowicza, księcia halickiego.
Książę czerski od 13 marca 1341 roku do między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku, książę płocki od 5 listopada 1370 roku do z 16 na 17 czerwca 1381 roku, książę rawski od 5 listopada 1370 roku do między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku, książę wyszogrodzki od 5 listopada 1370 roku do z 16 na 17 czerwca 1381 roku, książę gostyniński od między 18 września 1351 a 24 lutego 1353 roku do z 16 na 17 czerwca 1381 roku, książę sochaczewski od 5 listopada 1370 roku do z 16 na 17 czerwca 1381 roku, książę Mazowsza od 5 listopada 1370 roku do (nominalnie) z 16 na 17 czerwca 1381 roku.
Poślubił po 13 lipca 1343 roku, a najpóźniej w 1345 roku Eufemię Przemyślidównę (urodzona około 1319 roku, zmarł przed 11 września 1352 roku), córkę Mikołaja II Przemyślida, dziedzicznego księcia opawskiego, księcia raciborskiego i prudnickiego i Anny Piastówny, córki Przemysła Piasta, księcia cieszyńkiego, księcia oświęcimskiego i raciborskiego, księcia pszczyńskiego. . Poślubił między 1356 a 1357 a między 1368 a 1370 rokiem Ludmiłę-Annę Piastównę (zmarła w Rawie Mazowieckiej, między 1368 a 1370 roku), córkę Mikołaja "Małego" Piasta, księcia na Strzelinie i Ziębicach, księcia na Ząbkowicach i Agnieszki z Lichtenburka, córki Hynka (Heimana) lebskiego z Lichtenburka, czeskiego możnowładcy albo Bolka II Piasta, księcia na Jaworze, na Lwówku Śląskim, na Świdnicy, księcia na Strzelinie, na Ząbkowicach i na Ziębice, książę na Kłodzku, na Strzelinie, na Ząbkowicach i Bonny (Guty, Judyty) Arduin Sabaudzkiej, córki Ludwika II Arduin Sabaudzkiego, barona de Vaud, regenta Sabaudii.
Był drugim w kolejności starszeństwa synem księcia mazowieckiego, Trojdena I i Marii, córki Jerzego I, króla halickiego. Imię, charakterystyczne dla Piastów mazowieckich, odziedziczył po swoim dziadzie Siemowicie I oraz stryju Siemowicie II, księciu wiskim. Za życia ojca nie miał wydzielonej dzielnicy, mógł natomiast zarządzać ziemią drohicką, którą Trojden przyłączył w 1340 roku do Księstwa Czerskiego. Po śmierci ojca (w 1341 roku) wspólnie z młodszym bratem, Kazimierzem I, władał w niedziale (czyli wspólnie, czyli posiadali takie same prawa do całości ojcowskiej spuścizny) w części Mazowsza w ziemiach: czerskiej, liwskiej, warszawskiej, kamieniecką (później ziemia nurska). W 1345 roku Siemowit III i Kazimierz I poszerzyli stan swego posiadania o ziemię rawską i ciechanowską, odziedziczoną po zmarłym wówczas bezpotomnie stryju, księciu mazowieckim, Siemowicie II. Na początku lutego 1350 roku obaj bracia dokonali podziału ojcowskiego dziedzictwa. Siemowit objął we władanie niemal wszystkie ziemie Mazowsza (Czersk, Rawę i Liw), przekazując Kazimierzowi I jedynie ziemię warszawską. Mimo to między braćmi panowała zgoda, co więcej, Kazimierz pozostał wiernym współpracownikiem Siemowita III.
Po tym, jak na początku 1350 roku miał miejsce najazd litewski na Mazowsze (spalono wówczas Warszawę i Czersk), obaj Piastowie mazowieccy, nie będąc w stanie własnymi siłami przeciwdziałać atakowi, nawiązali polityczne kontakty z królem polskim, Kazimierzem III "Wielkim". Mimo że - zdaniem historyków - między 1346 a 1348 roku obaj bracia złożyli hołd lenny ze swych ziem królowi Czech, Karolowi IV, zapewne już w 1351 roku uznali zwierzchnictwo króla Kazimierza. Na mocy układu z 18 września 1351 roku, w zamian za udział w podziale dzielnicy płockiej po zmarłym w tymże roku bracie stryjecznym obu książąt, Bolesławie III, Siemowit i Kazimierz musieli złożyć hołd lenny polskiemu monarsze z uzyskanych wówczas ziem. Siemowit III objął wówczas we władanie ziemię gostyńską, a brat - sochaczewską. Największą część (na czele z ziemią płocką i zakroczymską) objął zaś w posiadanie polski król. Porozumienie z września 1351 roku przewidywało rozwiązanie umowy lennej z chwilą bezpotomnej śmierci Kazimierza "Wielkiego" oraz przekazanie książętom z powrotem zajętych przez króla pozostałych ziem dzielnicy płockiej. Rok później, w zamian za sumę dwóch tysięcy grzywien, Kazimierz oddał w zastaw obu Trojdenowiczom miasto Płock. Wkrótce po tym wydarzeniu (a przed 1355 roku) książęta mazowieccy złożyli monarsze hołd lenny z całości swego dziedzictwa.
Po tragicznym zgonie Bolesława III 20 sierpnia 1351 roku doszło we wrześniu tego roku w Płocku do zjazdu Kazimierza "Wielkiego" z Trojdenowicami. Król polski przejął prawie całą spuściznę po księciu płockim, ustępując Siemowitowi III i Kazimierzowi I ziemię gostynińską oraz sochaczewską na prawie lennym. Zjazd płocki, ze względu na złożony wówczas hołd z Sochaczewa, stanowił punkt zwrotny w relacjach Kazimierza "Wielkiego" z Trojdenowicami. W następnym roku książęta mazowieccy złożyli pełny hołd lenny królowi polskiemu. W 1352 roku uczestniczyli w zawarciu rozejmu przez Kazimierza "Wielkiego" z książętami litewskimi. Po niespodziewanej śmierci Kazimierza I, księcia warszawskiego, doszło do zjazdu Siemowita III z Kazimierzem "Wielkim".
27 grudnia 1355 roku w Kaliszu zawarto nowy układ lenny. Król polski nadał Siemowitowi III księstwo po zmarłym bracie, natomiast Trojdenowic złożył hołd Kazimierzowi "Wielkiemu" z otrzymanych terytoriów oraz z dotychczasowo posiadanych, tj. z Czerska, Rawy, Gostynina i Liwa. Dokument ograniczał jednak stosunek lenny Siemowita III tylko do osoby Kazimierza "Wielkiego" i jego męskich potomków. Ponadto książę otrzymał od króla w zarząd na trzy lata ziemie zakroczymską i wiską, a zwrócił Kazimierzowi "Wielkiemu" Płock, bez spłaty sumy zastawnej. Siemowit III po złożeniu hołdu lennego królowi polskiemu nie prowadził odrębnej polityki zagranicznej, pozostając wiernym sojusznikiem Kazimierza "Wielkiego" aż do jego zgonu. Sumiennie wykonywał swoje obowiązki lenne, nie tylko wspierał króla militarnie, ale również udzielał mu swoich rad. W 1358 roku Siemowit III spotykał się z królem kilkukrotnie, po raz pierwszy 18 stycznia w Raciążku, gdzie król jako arbiter rozstrzygnął spór księcia z Janem z Lutogniewa, biskupem poznańskim, następnie 25 czerwca w Krakowie oraz 4 października w Niepołomicach. 14 lutego 1359 roku w Łowiczu, w obecności arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogorii, król polski wystawił dokument, w którym stwierdził, że po jego śmierci Płock wraz z całym okręgiem przejdzie w ręce Siemowita III. Król zobowiązał księcia do złożenia hołdu z dzielnicy płockiej królewskim męskim potomkom. W wypadku jednak śmierci Kazimierza "Wielkiego" bez pozostawienia syna, Siemowit III miał uzyskać pełną niezależność. W tym samym dniu Siemowit III odzyskał Zapilcze, obszar ziemi czerskiej położony między rzekami Radomką i Pilicą, który król polski zdołał przejąć wcześniej, odrywając go od Mazowsza. Po zjedzie łowickim w 1359 roku stosunki Siemowita Trojdenowica z Kazimierzem "Wielkim" układały się dobrze. W maju 1363 roku książę wziął udział w uroczystościach ślubnych Elżbiety księżniczki pomorskiej, wnuczki Kazimierza "Wielkiego" z cesarzem Karolem IV Luksemburskim. W następnym roku spotkał się z królem co najmniej dwukrotnie: w styczniu w Kaliszu i we wrześniu w Krakowie, podczas słynnego zjazdu monarchów. Latem 1366 roku Siemowit III wziął udział w wyprawie Kazimierza "Wielkiego" na ziemię bełską. W 1368 roku doszło do niespodziewanego najazdu litewskiego na Mazowsze. Litwini dotarli wówczas do biskupiego Pułtuska i zniszczyli go, docierając prawdopodobnie aż do Płońska. Pod koniec lat sześćdziesiątych bliskie związki Siemowita III z królem polskim uwidaczniają się również w dziedzinie polityki dynastycznej, którą prowadził polski monarcha. Na początku kwietnia 1369 roku doszło w Płocku - z inspiracji Kazimierza "Wielkiego" - do ślubu jego wnuka Kaźka (adoptowanego wówczas przez króla) z młodszą córką Siemowita III Małgorzatą. Kazimierz "Wielki" w wyniku tego mariażu chciał wzmocnić więzy łączące państwo polskie z Pomorzem Zachodnim i Mazowszem. Zjazd w Płocku, z uwagi na ogólnopolski charakter, zajął się również sprawą obrony przed najazdami pogańskich Litwinów.
Jednym z najważniejszych osiągnięć Siemowita III w prowadzonej przez niego polityce zagranicznej po 1370 roku, było nawiązanie przyjaznych stosunków z Litwą. Książę mazowiecki, po niespodziewanej śmierci Kazimierza "Wielkiego", musiał dokonać nagłej zmiany w prowadzonej przez siebie polityce zagranicznej. Zachowując neutralność wobec rządów andegaweńskich w Polsce, doprowadził już w 1371 roku do zawarcia ścisłego porozumienia z książętami litewskimi, co likwidowało zagrożenie najazdami litewskimi na Mazowsze. Nawiązanie przyjaznych stosunków z północnym sąsiadem zostało przypieczętowane mariażem Janusza I, najstarszego syna Siemowita III, z Anną Danutą Kiejstutówną. W tym czasie podjął również książę w uzgodnieniu z kurią papieską nieudane, jak się później okazało, zabiegi o doprowadzenie do chrystianizacji Litwy. Zawarcie małżeństwa przez Janusza I z księżniczką litewską przyspieszyło decyzję Siemowita III o dokonaniu pierwszego podziału dzielnicy w 1373 roku. Starszy z Siemowitowiców, Janusz I, otrzymał wówczas ziemie warszawską, zakroczymską, wiską i ciechanowską, czyli obszerną północno-wschodnią część Mazowsza graniczącą z Litwą. Młodszy - Siemowit IV - dostał dzielnicę znacznie mniejszą, składającą się z ziemi czerskiej, rawskiej i liwskiej. Natomiast tak ważne grody, jak Płock, Gostynin, Sochaczew i Wyszogród Siemowit III zatrzymał sobie, pełniąc faktycznie nadal władzę zwierzchnią nad synami.
Po śmierci Kazimierza "Wielkiego" (5 listopada 1370 roku) Siemowit przejął we władanie całe Mazowsze wraz z Płockiem, co zatwierdził nowy król polski, Ludwik Węgierski. Niezależność nie trwała długo, już w 1373 roku podzielił je między synów: Janusza I "Starszego" który otrzymał Czersk, Liw, Warszawę, Nur, Łomżę, Ciechanów, Różan, Zakroczym i Wyszogród) a Siemowita IV - Płock, Zawkrze, Wizna, Rawa, Gostynin, Sochaczew.
W ostatnich latach panowania książę nie przejawiał aktywności w zakresie polityki zewnętrznej, skupił za to swą energię na działaniach zmierzających do poprawy statusu gospodarczego, administracyjnego i prawnego Mazowsza. Opierając się na wzorach zaczerpniętych od Kazimierza "Wielkiego", wprowadził w swym księstwie urząd starostów ziemskich. Przeprowadził też reformę monetarną, wprowadzając do obiegu grosze, i rozwinął akcje lokacyjne wsi i miast na prawie chełmińskim. W 1377 roku wydał statut, zwany od miejsca wydania sochaczewskim, którym zniósł dotychczasowe prawo zwyczajowe, a przy tym wprowadzał nową organizację terytorialną Mazowsza. Siemowit popierał rozwój organizacji parafialnej w swym księstwie, fundując w Rawie klasztor augustianów oraz obdarzając nadaniami klasztor cystersów w Sulejowie, jak i klasztor norbertanek w Płocku.
Książę zmarł w Płocku 16 czerwca w 1381 roku, będąc ostatnim z Piastów mazowieckich, który zjednoczył pod swą władzą cały obszar Mazowsza. Jego zwłoki złożono w katedrze płockiej. Siemowit był dwukrotnie żonaty. W 1339 roku poślubił Eufemię, córkę księcia opawskiego, Mikołaja II. Z tego związku przyszło na świat pięcioro dzieci: dwaj synowie oraz trzy córki. Po śmierci pierwszej żony książę ożenił się między 1363 a 1365 rokiem z nieznaną z imienia (Ludmiłą?, Anną?) córką księcia ziębickiego, Mikołaja "Małego". Dwaj synowie zrodzeni z tego związku zmarli w dzieciństwie. Gdy księżna po raz trzeci zaszła w ciążę, Siemowit nakazał umieścić ją na zamku w Rawie Mazowieckiej pod zarzutem cudzołóstwa. Tam też, według kwestionowanego przez historyków przekazu kronikarza Janka z Czarnkowa, miał przyjść na świat książęcy syn, któremu nadano imię Henryk. Mimo że poddane okrutnym torturom dworki księżnej nie potwierdziły oskarżeń o małżeńską zdradę swej pani, miesiąc po urodzeniu Henryka żona Siemowita została udusżona. Po tym mordzie książę nakazał jeszcze pochwycić jednego z domniemanych uwodzicieli żony, którego włóczono końmi, po czym powieszono. W tajemnicy przed ojcem chłopca przekazano pod opiekę ubogiej kobiety, mieszkającej we wsi nieopodal Rawy. Gdy Henryk ukończył trzy lata, został zabrany stamtąd przez swą przyrodnią siostrę, Małgorzatę, która umieściła go na dworze męża, Kaźka, w Słupsku. Kilka lat później ojciec uznał Henryka za legalnego syna i chcąc wynagrodzić mu poniesione krzywdy, przeznaczył go do stanu duchownego. Siemowit miał ponoć przez resztę życia żałować swego czynu i nakazać odprawianie egzekwii za zmarłą żonę.
Siemowit zapoczątkował nowy podział administracyjny, dzieląc Mazowsze na ziemie - okręgi sądowo-administracyjne - wprowadzając władzę starostów. Polecił skodyfikować mazowieckie prawa zwyczajowe, a w 1377 roku wydał pierwsze statuty mazowieckie. Wraz z pierwszą żoną ufundował klasztory augustianów w Warszawie, Rawie i Ciechanowie; rozpoczął też budowę zamku w Rawie - swojej ulubionej stolicy. Przeprowadził na Mazowszu wiele lokacji miejscowości na prawie chełmińskim.
Według kronikarza, książę Siemowit III w młodości swej obdarzał przywilejami i swobodami kościoły: gnieźnieński, poznański i płocki, później jednak - aż do swej śmierci - starał się przy każdej sposobności nadania te zniweczyć, uciskając duchowieństwo. Względem swoich poddanych miał być bardzo surowy i często nakładał wysokie podatki. Był bardzo rozrzutny i rozdawał hojnie podarunki cudzoziemcom. Niepochlebne opinie na temat Siemowita III powtarzał - za Jankiem z Czarnkowa - w Rocznikach Jan Długosz. Jednak w świetle zachowanych źródeł dyplomatycznych wizerunek księcia mazowieckiego wygląda zupełnie inaczej.
Ostatnim władcą, który mógł mówić o sobie, że jest księciem całego Mazowsza był Siemowit III. On też utrwalił podział Mazowsza na ziemie. Podział ten przetrwał dłużej niż księstwo i ugruntował dzisiejsze postrzeganie Mazowsza jako niejednolitego tworu geograficznego. Książę Siemowit III w 1377 roku zwołał w Sochaczewie zjazd porządkujący prawa mazowieckie - zlikwidował na nim kasztelanie i wzorem królestwa wprowadził podział na województwa i ziemie, a te na powiaty.
Siemowit III nie tylko ugruntował podział Mazowsza na ziemie, które przetrwały w regionalnej nomenklaturze do dziś, ale także podzielił całe zjednoczone Mazowsze pomiędzy swych synów. Ziemie: czerska, warszawska, liwska, nurska, łomżyńska, ciechanowska, zakroczymska i wyszogrodzka weszły w posiadanie księcia Janusza Starszego i jego potomków, aż do Janusza III i Stanisława, z chwilą śmierci których w 1524 i w 1526 roku skończyła się dynastia. Natomiast ziemie: płocka, zawkrzeńska, gostynińska, sochaczewska i rawska oraz ziemia wiska, która od początku istnienia księstwa była związana z ziemią płocką, objął w spadku Siemowit IV, potem zaś jego potomkowie aż do prawnuków - Siemowita VI i Włodzisława II, z chwilą śmierci których w 1462 roku skończyła się dynastia.
Od momentu, gdy Siemowit III podzielił Mazowsze pomiędzy swych synów już nigdy w całej swej historii nie zostało ono zespolone w jeden organizm terytorialny, zarządzany przez jednego zarządcę. Organizm, który objąłby Mazowsze w jego historycznym zasięgu wyznaczonym przez 14 ziem księstwa.
Siemowit III był najwybitniejszym władcą mazowieckim w XIV stuleciu. W czasie jego długich, czterdziestoletnich rządów nastąpił wyraźny rozwój cywilizacyjny Mazowsza. Na szczególną uwagę zasługują dokonania tego księcia w zakresie polityki gospodarczej i ustrojowej. Od II połowy XIV wieku następuje wyraźny rozwój gospodarczy tej dzielnicy. Mazowsze, położone w dorzeczu środkowej Wisły i jej dopływów, korzystało z ożywionej koniunktury na produkty rolnicze i leśne. Związane to było z silnym rozwojem tranzytowej roli portu gdańskiego i innych miast państwa krzyżackiego, dlatego Mazowsze stało się znaczącym dostawcą m.in. drewna, smoły, wosku, futer i produktów rolniczych niezbędnych do rozwoju miast hanzeatyckich. Wraz z kontaktami handlowymi ożywił się również ruch ludności między Mazowszem a ziemiami zakonu krzyżackiego w Prusach. Wpływy gospodarcze państwa krzyżackiego nie rzutowały jednak na stosunki polityczne Siemowita III z Zakonem, gdyż książę prowadził samodzielną politykę zewnętrzną, często sprzeczną z interesami Krzyżaków, a będąc gospodarnym władcą, nigdy nie popadł również w zależność finansową od Zakonu. Książę bił w swojej mennicy półgrosze posiadające na awersie literę S i napis w otoku: + MONETA SEMOVITI, a na rewersie orła piastowskiego i dalszy napis w otoku + DVCIS MAZOVIE. Był to półgrosz bity na wzór półgroszy Kazimierza "Wielkiego" o bardzo zbliżonej do nich próbie srebra, ale znacznie mniejszej wadze. Polityka gospodarcza Siemowita III spowodowała pogłębienie się rynku lokalnego dzięki coraz szerszemu stosowaniu gospodarki czynszowej. Na dość szeroką skalę odbywało się przenoszenie miast i wsi na prawo niemieckie według wzorów zaczerpniętych z Chełmna.
Żródła:
Siemowit III mazowiecki (ok. 1320-1381), lennik Kazimierza Wielkiego
w "HISTMAG.org" autor: Janusz Grabowski.
"SŁOWNIK WŁADCÓW POLSKI I PRETENDENTÓW DO TRONU POLSKIEGO" - Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki, pod redakcją: Edyty Wygodnik; wydawnictwo "Zielona Sowa", Kraków 2006.
"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.
Siemowit III Starszy (Trojdenowic, mazowiecki) w "Poczet.com" autorstwa: Michała Szustera
"Rozdział 4; Mazowsze książęce (do lat trzydziestych XVI wieku)"
"Dziedzictwo książąt mazowieckich"; Stan badań i postulaty badawcze MATERIAŁY SESJI NAUKOWEJ ZORGANIZOWANEJ PRZEZ ZAMEK KRÓLEWSKI W WARSZAWIE - MUZEUM I ARCHIWUM GŁÓWNE AKT DAWNYCH; 27-28 PAŹDZIERNIKA 2016 R.; Redakcja naukowa Janusz Grabowski, Rafał Mroczek, Przemysław Mrozowski; Zamek Królewski w Warszawie - Muzeum 2017; Archiwum główne akt dawnych; Naczelna dyrekcja archiwów państwowych.
18-05-2024
22-04-2024