Dymitr III [IV] "Doński" Iwanowicz Rurykowicz (urodzony na moskiewskim Kremlu, 12 października 1350 roku, zmarł na moskiewskim Kremlu, 19 maja 1389 roku) herb
Syn Iwana II Iwanowicza "Pięknego" Rurykowicza, wielkiego księćia moskiewskiego i włodzimierskiego, książę zwenigorodzkiego, książę nowogrodzkiego i Aleksandry Wasiljewnej Wieljaminowskiej, córki Wasyla Wieljaminowa, tysięcznika moskiewskiego.
Wielki książę włodzimierski jako Dymitr IV od 1362 roku do 19 maja 1389 roku, wielki książę moskiewski jako Dymitr III od 13 września 1359 roku do 19 maja 1389 roku.
Poślubił 18 stycznia 1366 lub 1367 roku, zapewne w cerkwi Zmartwychwstania na kremlu w Kołomnie Ewdoksję Dymitrowną [Eufrozynę Moskiewską] Rurykowicz (urodzona w 1353 roku, zmarła w monasterze wozniesieńskim [Starodziewiczy] na Kremlu, 7 czerwca 1407 roku), córka Dmitrija III Konstantynowicza Rurykowicza, wielkiego księcia suzdalsko-niżnonowogrodziego.
Wnuk Iwana "Kality". Nazywany "Dońskim" za zwycięstwo w bitwie pod Kulikowem, które miało miejsce 8 września 1380 roku w rejonie na południe od ujścia rzeki Nepryadwy do Donu. Urodził się 12 października 1350 roku na moskiewskim Kremlu.
Po przedwczesnej śmierci ojca otrzymał jarłyk jedynie na księstwo moskiewskie i wraz z młodszym bratem Iwanem "Małym" objął należącą do Iwana II część księstwa moskiewskiego. W okresie ich małoletniości władzę regencyjną sprawował metropolita Aleksy, który był Dymitra wychowawcą, i który dążąc do obalenia władającego Włodzimierzem księcia Dymitra suzdalskiego i Anny nieznanej filiacji.
Dzięki jego zabiegom latem 1362 roku tatarski chan Amurat cofnął przywilej nadany wcześniej Dymitrowi III Konstantynowiczowi z linii suzdalsko-niżnonowogrodzkiej i przyznał jarłyk wielkoksiążęcy Dymitrowi Iwanowiczowi. Z sprawą metropolity Aleksieja, świadomie podejmował działania na rzecz zjednoczenia Rusi północno-wschodniej wokół Moskwy. Szczęśliwie walczył z książętami Tweru i Riazania. Jesienią 1364 odziedziczył on także ziemie zmarłego podczas zarazy Iwana "Małego". W 1366 lub 1367 roku zawarł układ pokojowy z Konstantynowiczem, przypieczętowany mariażem z jego córką.
W 1362 roku dzięki bogatym podarkom Dymitr "Doński" otrzymał jarłyk na księstwo włodzimierskie i po usunięciu konkurenta objął formalnie władzę wielkoksiążęcą, ale w 1365 roku doszło między obu pretendentami do kolejnych walk. Pokonawszy ostatecznie Dymitra suzdalskiego, Dymitr "Doński" szybko się z nim pojednał. Zawarty wówczas pomiędzy książętami układ (przypieczętowany małżeństwem) umożliwił Dymitrowi "Dońskiemu" wyprawy przeciwko Mordwinom i Bułgarom kamskim oraz wygnanie brata Borysa z Niżnego Nowogrodu.
W latach 1368-1372 Toczył długoletnie wojny z rosnącą w potęgę Litwą, wspierającą roszczenia do włodzimierskiego tronu Michała Aleksandrowicza twerskiego. Starał się wykorzystać zamęt w Złotej Ordzie i wywalczyć niepodległość.
Wojska Olgierda dwukrotnie oblegały Moskwę w 1368 i w 1370 roku, wspierane przez księcia twerskiego Michała (który w 1370 roku i w 1371 roku uzyskał jarłyk na księstwo włodzimierskie). Po pokonaniu księcia riazańskiego Olega w 1371 roku i zawarciu pokoju z Litwą w 1372 roku zdołał za cenę ogromnej daniny odzyskać jarłyk na księstwo włodzimierskie w 1375 roku i pokonać księcia twerskiego Michała (rozejm w 1375 roku).
Z powodzeniem kontynuował podporządkowywanie swojej władzy udzielnych księstw ruskich (m.in. Starodubia, Galicza, Uglicza, Biełooziera, Kostromy). Wzmocniwszy swą władzę, popadł w konflikt z Tatarami. Uzyskawszy wsparcie książąt, pokonał wojska tatarskie nad rzeką Wożą w 1378 roku i samowolnie zmniejszył wysokość danin. Odwetową wyprawę tatarską w 1380 roku, która miała ograniczyć wzmacnianie się państwa ruskiego, rozgromił oddziały tatarskiego emira Mamaja 8 września 1380 roku na Kubkowym Polu, ale wobec osłabienia wojsk ruskich musiał zrezygnować z pościgu za wycofującym się przeciwnikiem.
Zwycięstwo miało duże znaczenie moralne dla Rusi, choć kolejna wyprawa Tatarów pod wodzą nowego chana Tochtamysza w sierpniu 1382 roku zdobyła i zniszczyła wiele miast (m.in. Moskwę, Włodzimierz, Perejasław Zaleski, Możajsk) i przywróciła zwierzchność Ordy na księstwami ruskimi. Kontynuując "zbieranie ziem ruskich", Dymitr "Doński" pokonał i usunął nielojalnych władców Rostowa, Galicza i Staroduba, podporządkowując sobie ich ziemie; umocnił supremację wielkiego księcia, ostatecznie połączył wielkoksiążęce tytuły włodzimierski i moskiewski. Przed śmiercią przekazał (bez zgody Złotej Ordy) tytuł wielkoksiążęcy swemu najstarszemu synowi Wasylowi na zasadzie dziedzicznej.
Za rządów Dymitra nastąpiło trwałe połączenie wielkiego księstwa włodzimierskiego z księstwem moskiewskim w jedno władztwo o wspólnej tytulaturze - wielkie księstwo moskiewskie.
Pod hasłem obrony prawosławia zjednoczył siły książąt ruskich (także z Rusi litewskiej) i w 1489 roku rozgromił nad Donem armię emira Mamaja. Po najeździe i spaleniu Moskwy przez Tochtamysza w 1482 roku uznał swoją zależność od Ordy.
Zmarł po krótkiej chorobie (być może, jak sugeruje J. Łoszczyc, była to choroba serca) 19 (18) maja 1389 roku na Kremlu i został pochowany w soborze Archangielskim.
W testamencie pierwszy oddał wielkie księstwo synowi prawem starszeństwa jako "ojcowiznę", bez starań o zgodę chana.
Żonaty z Eudoksją, księżną suzdalsko-niżgorodzką, miał dwanaścioro potomstwa. Z ośmiorga potomków przeżył ojca tylko syn Wasyl I i Anastazja, żona księcia kijowskiego Olelka z dynastii litewskiej.
Żródła:
"Słownik władców Europy średniowiecznej" - pod redakcją Józef Dobosza i Macieja Serwańskiego.
"Słownik władców świata" - Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza i Kamil Stepan; Wydawnictwo "Zielona Sowa"; Kraków 2005.
"Wielcy książęta Moskiewscy"; autor: Przemysław Jaworski - 2020.
04-06-2026
10-11-2024
15-06-2024
01-02-204