Iwan "Kalita" - fresk w sali tronowej Wielkim Pałacu Książęcym Iwana III
Iwan I "Kalita, Pogorobowiec" Danilewicz Rurykowicz (urodzony około 1288, być może 1 października, zmarł zapewne w Moskwie, 31 marca 1340 roku) herb Syn Daniela I Aleksandrowicza "Swiętego" Rurykowicza, wielkiego księcia włodzimierskiego, księcia moskiewskiego i Agrypiny (Marii?) Aleksandrowny (Lwównej?) Rurykowiczówny, zapewne córkę Lwa Danielewicza Rurykowicza. Książę moskiewski jako Iwan I od 21 listopada 1325 roku do 31 marca 1340 roku, książę nowogrodzki w 1327 roku, wielki książę włodzimierski jako Iwan I od 1328 roku do 1340 roku. Poślubił zapewne około 1315 roku Helenę (Aleksandrowną?) Rurkowiczównę (zmarła 1 marca 1331 roku [według Baumgartena w 1332 roku]), nieznanej filacji, zapewne córkę Aleksandra Glebowicza Rurykowicza smoleńskiego. Poślubił w 1332 roku Julianę (Aleksandrowną?) (zmarła wedle różnych danych przed 1353 roku [w 1341? roku], w połowie lat 60-tych lub też w 1374 roku), nieznanej filacji. Wnuk Aleksandra "Newskiego". Urodzony jako pogrobowiec. Przydomek KALITA (czyli kaleta: sakiewka, mieszek) nadali mu już współcześni a nawiązywał on do hojności księcia wobec ubogich (wedle innej hipotezy do pełnionej przez Iwana funkcji poborcy daniny dla Ordy) - ze względu na swój talent do gromadzenia znacznych bogactw i wykorzystywania ich do poszerzania własnych posiadłości ziemskich. Według podań, książę miał także zwyczaj nosić u swego boku pokaźnych rozmiarów sakiewkę, a kiedy przechadzał się ulicami Moskwy, wkładał do niej ręce i rozdawał monety ubogim. Rzecz oczywista, Iwan zyskał sobie niezmierną popularność wśród niższych warstw mieszkańców stolicy. Jego zdolności do zdobywania pieniędzy i chęć współpracy z Ordą były tymi dokładnie cechami, których Mongołowie oczekiwali od wielkiego księcia, a zarazem swojego wasala. Iwan, który sprawował rządy w Moskwie od czasu śmierci Jerzego, szybko zdobył sobie reputację pracowitego, spokojnego i łaskawego władcy. Piotr, metropolita ruskiej Cerkwi prawosławnej, który skutecznie odparł fałszywe zarzuty wymierzone wcześniej przeciw niemu przez wielkiego księcia Michała, uważał Iwana za bliskiego przyjaciela i doradcę. Razem ufundowali wiele cerkwi w Moskwie i na terenach księstwa, włącznie z pierwszą w kraju świątynią z cegły i wspaniałym kamiennym soborem Uspieńskim (Wniebowzięcia NMPanny). Iwan otoczył stolicę dębową palisadą, tworząc fortecę zwaną Kremlem. W ten sposób umożliwił następcy Piotra Teognostusowi przeniesienie w 1326 roku siedziby Cerkwi prawosławnej z Włodzimierza nad Klaźmą do znacznie bezpieczniejszej Moskwy. Tak więc na długo przedtem, zanim Moskwa zaczęła odgrywać rolę ośrodka władzy politycznej dla całej Rusi, stała się metropolią ruskiej Cerkwi prawosławnej, instytucji o wiele potężniejszej i bardziej wpływowej niż rządy książęce. Od 1310 roku był rzeczywistym współrządcą starszego brata Jerzego w księstwie moskiewskim. Po śmierci brata w 1325 roku objął rządy w Moskwie. Rok później doprowadził do przeniesienia tam z Włodzimierza siedziby metropolity, co uczyniło z Moskwy realną stolicę Rusi. Iwan z dużym zaangażowaniem kontynuował politykę swojego poprzednika, zmierzającą do powiększenia moskiewskich posiadłości książęcych, jednak czynił to w nie spotykany dotąd sposób. Pożyczał pieniądze innym książętom, żądając w zamian zabezpieczenia na miastach i wsiach pozostających w ich władaniu. Gdy ci nie mogli spłacić pożyczki, wielki książę odmawiał prośbom o prolongatę zapłaty, co kończyło się przyłączeniem terytoriów do księstwa moskiewskiego. Dzięki tej strategii maleńkie księstwo moskiewskie stopniowo, lecz systematycznie powiększało swój obszar i znaczenie. Gdy Nowogród i Twer otwarcie zbuntowały się przeciwko Mongołom Uzbek, wielki chan, wezwał na pomoc księcia Moskwy. Iwan już wcześniej zwrócił się do chana z prośbą o pozwolenie na przyjęcie tytułu wielkiego księcia, kiedy więc nadeszło wezwanie z Saraju, wiedział, że sprawa jego pozycji będzie na porządku dziennym. W zamian za tytuł wielkiego księcia Iwan zgodził się stanąć na czele liczącej 50 tysięcy wojowników mongolskiej armii skierowanej przeciwko Twerowi. Być może Iwan chciał przekonać chana o swojej lojalności lub też po prostu dać pozostałym książętom do zrozumienia, że mocno dzierży władzę. Cokolwiek jednak nim powodowało, faktem jest, że Iwan poprowadził wojska mongolskie wraz z własnymi oddziałami przeciwko Twerowi, pustosząc całe księstwo i zmuszając księcia Michała do szukania schronienia na Litwie, dokąd w 1328 roku zbiegł jego ojciec, były wielki książę Aleksander. Zgodnie z obietnicą chana w nagrodę za wierność Iwan otrzymał tytuł wielkiego księcia. W ten sposób ośrodek władzy politycznej Rusi został przeniesiony z Włodzimierza do Moskwy. Na skutek zabiegów Iwana w 1328 roku chan tatarski pozbawił tronu włodzimierskiego Aleksandra II Michajłowicza i przekazał wielkoksiążęcy jarłyk księciu moskiewskiemu. Zgodnie z wolą Uzbeka do 1331 lub do 1332 roku jego nominalnym koregentem był Aleksander III Wasylewicz, choć faktyczne rządy sprawował Iwan. Niebawem uzyskał od władcy Ordy przywilej samodzielnego ściągania daniny (tzw. wychodu) z całej Rusi i zabronił poszczególnym książętom bezpośrednich kontaktów z chanatem. Umocnioną w ten sposób pozycję wykorzystał na poszerzanie własnej domeny m.in. poprzez wykup pomniejszych księstw ruskich (w tym kostromskiego, uglickiego i biełoozierskiego). Po długich walkach w 1335 roku podporządkował sobie Nowogród Wielki (niemniej po śmierci Kality niepokorni Nowogrodzianie znów się zbuntowali). Posługiwał się tytułem "wielkiego księcia Wszechrusi". Przed przybyciem Mongołów na Ruś książęta sprawowali władzę, będąc równocześnie właścicielami gruntów, za których uprawę płacili najemnym pracownikom. W epoce Mongołów książęta i ostatecznie wielki książę objęli w samodzielne posiadanie całe terytoria księstw. Zasada własności prywatnej pod wpływem mongolskim niemal zanikła. Tak jak słowiańskie plemiona wchłonęły ludność i przyjęły obyczaje i inne praktyki wcześniejszych najeźdźców, tak Rusini przyswoili sobie wiele praktyk mongolskich związanych ze sprawowaniem władzy. Bez wątpienia najbardziej znaczące było uznanie faktu, że głowa państwa skupiała w swoim ręku pełnię władzy absolutnej. Iwan wiedział, że wszystkie wcześniejsze próby ustanowienia dynastii rodzinnych rozbijały się o kwestię sukcesji. Nawet Jarosław "Mądry" popełnił błąd, decydując się na podział księstwa między swoich spadkobierców. Usiłując zapobiec powtórzeniu się sytuacji z przeszłości, książę opracował system rotacji, który pozwoliłby każdemu z jego synów mieć swój udział w bogactwie Moskwy, jednocześnie zachowując zasadę senioratu, co oznaczało, że najstarszy syn, Siemion (Szymon), dziedziczył tron i tytuł wielkiego księcia. Siemion miał także zostać głową rodziny, co wiązało się z obowiązkiem zapewnienia przyszłości matce, braciom i siostrom. Chociaż każdy członek książęcej rodziny otrzymał posiadłość ziemską w obrębie księstwa moskiewskiego, prawo rozporządzania nią było ograniczone, ponieważ własność ta stanowiła część składową wszystkich posiadłości rodzinnych, z których było złożone księstwo. Zgodnie z testamentem Iwana, na wypadek zmniejszenia się terytorium księstwa, posiadłości członków rodziny miały zostać okrojone proporcjonalnie, tak żeby każdy posiadał jednakowy procent całego terytorium należącego do rodziny jako całości. Chcąc zapewnić dobre stosunki z Mongołami po swojej śmierci, Iwan uczynił trzech synów - Siemiona, Iwana i Andrzeja - równymi partnerami, dając im jednakowe prawa poboru i płacenia podatków narzuconych przez Ordę. Po śmierci ojca trzej bracia mieli porozumieć się co do granic swoich posiadłości ziemskich oraz oficjalnych obowiązków, które zapewniłyby realizację planów Iwana utrzymania pokoju między następcami tronu i kontynuacji zwierzchnictwa Moskwy nad pozostałymi księstwami ruskimi. Książę Iwan razem z księciem Andrzejem przysięgli wierność wielkiemu księciu Siemionowi i godzili się odmawiać azylu ludziom, którzy spiskowaliby przeciwko niemu. Ze swej strony Szymon przysiągł przestrzegać zasad podziału rodzinnego majątku i granic posiadłości ustanowionych w testamencie ojca. Iwan zmarł w 1340 lub 1341 roku (data jest sporna) w wieku niespełna czterdziestu lat. Mniej więcej w tym samym czasie zmarli także Uzbek, najpotężniejszy z chanów Złotej Ordy, oraz wielki książę Litwy, Giedymin. Ten ostatni, po szeregu udanych podbojów, zawładnął tyloma ziemiami ruskimi, że ich powierzchnia była niemal równa państwu wielkiego księcia "Wszechrusi". Zmarł 31 marca 1340 roku na moskiewskim Kremlu i spoczął w ufundowanym przez siebie soborze Michała Archanioła (zwanym potocznie Archangielskim) w obrębie kremlowskich murów. Iwan scementował swoje osobiste więzi z Mongołami, zakazując pozostałym ruskim książętom bezpośrednich z nimi kontaktów. Ponieważ Złota Orda przede wszystkim interesowała się systematycznym napływem danin, a Iwan był bardzo skutecznym poborcą podatkowym, Uzbek nie mieszał się do wewnętrznych stosunków między książętami. Dopóki Iwan przekazywał uzgodniony haracz Złotej Ordzie, Mongołów niewiele obchodziło, kto rządzi poszczególnymi księstwami. Właśnie dzięki zastosowaniu strategii izolowania pozostałych książąt od Uzbeka oraz zdecydowanego ściągania podatków Iwan uczynił z Moskwy nowy ośrodek władzy na Rusi, tymczasem zadowoleni Mongołowie popierali rosnące wpływy Moskwy, która miała ostatecznie zjednoczyć całą Ruś i spowodować upadek Złotej Ordy. Rządy Iwana były niewiele bardziej pokojowe od rządów jego poprzedników. Wielki książę litewski Giedymin, który zasiadł na tronie w 1316 roku i miał panować do roku 1341, zapragnął poszerzyć swoje terytorium, co stanowiło poważne zagrożenie dla Rusi. W przeciwieństwie do Rusi, gdzie rodzinne waśnie, bratobójstwa i zdrady były na porządku dziennym, Litwa nie doświadczyła niczego podobnego. Rozrastające się imperium Giedymina było wolne od wpływów mongolskich, a jego suwerenność nie zależała od mongolskiego wsparcia wojskowego. Wkrótce Litwa zaczęła czynić starania o zdobycie kilku prowincji i miast leżących wzdłuż zachodniej granicy Rusi. Ponieważ Litwa podzielała wraz z książętami zachodniej Rusi nienawiść do Mongołów i pozostałych książąt, którzy tak chętnie służyli Złotej Ordzie, miała poważne wpływy w tak ważnych miastach i prowincjach ruskich, jak Twer, Czernihów i Smoleńsk, a nawet w zamożnych i niezależnych Nowogrodzie i Pskowie. To ostatnie miasto rozwinęło się i wzbogaciło do tego stopnia, że nie podlegało już Nowogrodowi, choć pozostało jego bliskim sojusznikiem. Wielki książę Giedymin przekonał byłego ruskiego wielkiego księcia Aleksandra z Tweru do powrotu z Litwy na Ruś, gdzie został serdecznie przyjęty przez mieszkańców Pskowa i mianowany księciem na przekór Iwanowi i Mongołom. W 1336 roku Aleksander udał się do Saraju na obiecaną audiencję u Uzbeka. Chan wybaczył Aleksandrowi jego wcześniejsze wykroczenia i przywrócił mu tytuł księcia Tweru. Powrót głównego rywala do łask chana zaniepokoił Iwana, który z kolei sam odbył podróż do Złotej Ordy i przypuszczalnie przy pomocy ogromnych łapówek przekonał Uzbeka, aby ten odwołał swoje postanowienie. Uzbek wtedy ponownie zawezwał Aleksandra do Saraju, gdzie książę Tweru został zamordowany przez ludzi chana w 1339 roku. Zagrożenie ekspansją litewską, a szczególnie przyjaznymi stosunkami Litwy z Nowogrodem, który bezustannie usiłował wyswobodzić się spod mongolskiej dominacji oraz konieczności płacenia podatków i danin Iwanowi, do pewnego stopnia uzależniło Mongołów od Moskwy. Dlatego udzielili poparcia wielkiemu księciu, który pod ich egidą podporządkował sobie drobnych książąt z ich niewielkimi terytoriami. Ze zbieranych przez siebie podatków napełniał trzosy swoich mongolskich panów, moskiewskich bojarów, a także swój własny. Rosyjscy historycy przypisują mu zasługę zapewnienia krajowi czterech dziesięcioleci względnego spokoju i zapobieżenia mongolskiej agresji. W tradycji uznawany za pierwszego jednoczyciela Rusi, połączył w swoich rękach wielkie księstwo włodzimierskie z moskiewskim. Umiejętnie posługując się pomocą Złotej Ordy, wygrał rywalizację z Twerem o hegemonię na Rusi podporządkowanej Tatarom. Odtąd tytuł wielkoksiążęcy pozostawał prawie wyłącznie w rękach jego i jego potomków. Odpowiedzialny za pobór daniny dla Ordy, gromadził skrzętnie bogactwa, co dało mu przydomek Kalita. Za jego panowania Moskwa stała się centrum wielkiego księstwa i siedzibą metropolii prawosławnej (nominalnie kijowskiej). Jego następcą został syn Siemion "Dumny" (zmarł w 1353 roku), wielki książę włodzimiersko-moskiewski, zmarły w czasie epidemii dżumy. Kontynuatorem głównej linii dynastii został drugi z synów, Iwan II "Piękny" (zmarł w 1359 roku). Z nieznaną z pochodzenia żoną Heleną miał ośmioro dzieci. Z nieznaną bliżej Julianą miał dwie bezimienne córki.10-11-2024
01-02-2024