Iwan III "Srogi, Wielki" Wasylewicz Rurykowicz (urodzony w moskiewskim Kremlu, 22 stycznia 1440 roku, zmarł w Moskwie, 27 października 1505 roku) herb
Syn Wasyla II Wasylowicza "Ślepego" Rurykowicza, wielkiego księcia moskiewskiego i wielkiego księcia włodzimirskiego, suwerennego wielkiego księcia Całej Rosji i Marii Jarosławnej Rurykowiczówny, córki Jarosława (Afanasjego) Władimirowicza Rurykowicza, księcia sierpuchowskiego, borowskiego i małojarosławskiego.
Koregent Wielkiego Księstwa Moskiewskiego od 1448, 1449 lub 1450 roku do 28 marca 1462 roku, wielki książę włodzimierski i wielki książę moskiewski od 28 marca 1462 roku do 27 października 1505 roku, suweren i wielki książę całej Rosji od 28 marca 1462 roku do 27 października 1505 roku, książę jarosławski od maja 1463 roku do 27 października 1505 roku, książę rostowski od 1474 roku do 27 października 1505 roku, książę Nowogrodu Wielkiego od 15 stycznia 1478 roku do 27 października 1505 roku, wielki książę twerski od 12 września 1485 roku, I car Wszechrusi od 9 lipca 1487 roku do 27 października 1505 roku, "książę Bułgarii" od 9 lipca 1487 roku.
Tytulara: Z łaski Bożej wielki władca ziem rosyjskich, car całej Rosji, wielki książę Włodzimierza i Moskwy, Nowogrodu i Pskowa, jugorski i Wiatka, Permu, etc; Z łaski Bożej, władca całej Rosji i wielki książę Włodzimierza, Moskwy, Nowogrodu, Pskowa, Tweru, Jugorska, Pramski, Bułgarii, etc.
Poślubił 4 lipca (czerwca?) 1452 roku w soborze Spaso-Preobrażeńskim na Kremlu Marię Borysowną Rurykowiczównę (urodzona w Twerze, około [w] 1442 roku, zmarła na moskiewskim Kremlu, 22 kwietnia 1467 roku), córkę księcia Borysa Aleksandrowicza Rurykowicza, wielkiego księcia twerskiego i Anastazja Andrejewnej, córki Andrzeja Dmitriewicza Rurykowicza, księcia możajskiego, wierejaskiego, Kaługi, Miedynia i Biełooziera (Biełoziersk), syna Dymitra II "Dońskiego". Poślubił per procura 31 maja 1471 roku w bazylice św. Piotra w Rzymie (w rycie katolickim) i osobiście 12 listopada 1472 roku w soborze Uspieńskim na Kremlu (w obrządku prawosławnym) Zofię (Zoya) Fominicznę Paleolog (urodzona około 1455 roku lub nieco wcześniej, w latach 1448-1451, zmarła na moskiewskim Kremlu, 7 kwietnia 1503 roku), córkę Tomasza Paleologa, tytularnego cesarza Bizancjum, despoty Morei i Katarzynę Zaccaria, córkę Centuriona II Zaccaria, księcia Achai, barona Arkadii.
Sporadycznie używał tytułu cara, w dawnej literaturze zwany czasem "SROGIM". Zwany był również SPRAWIEDLIWYM oraz GARBATYM (GARBUSEM).
Urodził się 22 stycznia 1440 roku w moskiewskim Kremlu.
W 1448 lub 1450 roku ojciec ustanowił go swoim następcą i nominalnym współregentem u oboku ociemniałego ojca, a po śmierci Wasyla II w 1462 roku wstąpił na moskiewski tron. Jako pierwszy książę ruski od ponad 200 lat nie zabiegał o uzyskanie jarłyku od chana tatarskiego.
Iwan III był uznanym wielkim polityk i strategem, oraz został Uznawany jest za twórcę scentralizowanego państwa moskiewskiego, do którego przyłączył szereg udzielnych księstw. Działalność swoją skierował na zjednoczenie całej Rusi północno-wschodniej. Rozpoczął od likwidacji księstw jarosławskiego w 1463 roku i rostowskiego w 1474 roku. Po krwawej rozprawie zlikwidował republikę Wielkiego Nowogrodu w 1478 roku.
Na arenie międzynarodowej głównymi przeciwnikami Moskwy była Wielka Orda i państwa Jagiellonów. Korzystając ze słabości Ordy, w 1480 roku ostatecznie zaprzestał płacenia wychodu, co jest symboliczną datą kończącą niemal dwu i półwieczną zależności Rusi od Tatarów.
Jego sukcesy były możliwe dzięki słabości Wielkiej Ordy, której chan Achmet musiał w 1480 roku zrzec się daniny od Moskwy, co jest symboliczną datą kończącą dwieście czterdzieści lat zależności Rusi od Tatarów. Po likwidacji księstwa twerskiego w 1489 roku oraz uzależnieniu Riazania i Wiatki, wysunął roszczenia do panowania nad całą Rusią, co oznaczało konflikt z Litwą. Skierowanie polityki Jagiellonów na Czechy i Węgry pozwoliło Iwanowi III na rozpoczęcie walk w 1487 roku na pograniczu. W dwóch wojnach w latach 1492-1494 i 1500-1503, przyłączył do Moskwy księstwa wierchowskie (nad górną Oką), Wiaźmę, ziemie czernihowsko-siewierskie, wschodnią smoleńszczyznę i Toropiec - co stanowiło około 30% obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego. Działał w przymierzu z chanem krymskim Mengli Gerejem i wspólnie doprowadzili do upadku Wielkiej Ordy, co w przyszłości pozwoliło Moskwie na opanowanie Powołża. W dyplomacji umiejętnie posługiwał się propagandą religijną.
Wykorzystując upadek Konstantynopola, jako przeciwnik unii kościelnej z Rzymem, ogłosił Moskwę "trzecim Rzymem", a siebie opiekunem wszystkich wyznawców obrządku greckiego. Umocnił autorytet międzynarodowy Moskwy, utrzymywał kontakty z Austrią, Krymem, Turcją, Persją. Dał podwaliny samowładztwa (samodzierżawie) w Rosji. Stworzył administrację centralną (prikazy) i nowy kodeks praw (Sudiebnik, w 1497 roku).
Pod wpływem drugiej żony, Bizantyjki, zaczął oficjalnie posługiwać się tytułem "wielkiego księcia (cara, gosudara) Wszechrusi", którego używali już niektórzy z jego poprzedników.
5 lutego 1494 roku w Moskwie podpisał z Aleksandrem Jagiellończykiem traktat pokojowy, na mocy którego Litwa zrzekła się pretensji do Nowogrodu, Pskowa, Tweru, Riazania oraz Wiaźmy i uznawała prawa wielkiego księcia moskiewskiego do tytułu suwerena całej Rusi. Zawarty po klęsce wojsk litewskich nad brzegami rzeki Wiedroszy kolejny rozejm zawarty na przełomie 28 marca i 2 kwietnia 1503 roku przywracał moc traktatowi z 1494 roku, a ponadto gwarantował Iwanowi księstwa czernihowskie i nowogrodzkosiewierskie oraz Toropiec.
Za jego panowania rozwinęło się budownictwo, powstał moskiewski Kreml, kamienne twierdze w Tule, Kołomnie i Iwangorodzie.
Zmarł 27 października 1505 roku na Kremlu i został pochowany u boku przodków w kremlowskim soborze pw. Michała Archanioła (Archangielskim).
Dwukrotnie żonaty. Najpierw poślubił Marię, córką księcia Borysa Twerskiego. Z tego związku urodził się dwoje dzieci. Następnie Zofię (Zoe), córkę Tomasza Paleologa, despoty Morei. Z tego związku urodziło się dziewięcioro dzieci.
Żródła:
"Słownik władców Europy średniowiecznej" - pod redakcją Józef Dobosza i Macieja Serwańskiego.
"Wielcy książęta Moskiewscy"; autor: Przemysław Jaworski - 2020.
18-10-2025
02-02-2024