Wasyl II "Ślepy" Rurykowicz (urodzony na moskiewskim Kremlu, 10 lub 15 marca 1415 roku, zmarł na Kremlu, 27 marca 1462 roku) herb
Syn Wasyla I Dymitrowicza Rurykowicza, wielkiego księcia moskiewskiego i włodzimierskiego i Zofii Witoldowny Kiejstutowicz Giedyminówny, regentki Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, córki Witolda Aleksandra Kiejstutowicza Giedyminowicza, wielkiego księcia litewskiego, nominalnego husyckiego króla Czech, regenta Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.
Suweren i Wielki Książę Wszechrusi od 17 lutego 1447 roku do 27 marca 1462 roku, wielki książę moskiewski od 7 lub 27 lutego 1425 roku do 25 kwietnia 1433 roku, od 28 września 1433 roku do 31 marca 1434 roku, od lipca 1434 roku do 7 lipca 1445 roku, od 26 października 1445 roku do 12 lutego 1446 roku i od 17 lutego 1447 roku do 27 marca 1462 roku, wielki książę włodzimierski od 7 lub 27 lutego 1425 roku do 25 kwietnia 1433 roku, od 28 września 1433 roku do 31 marca 1434 roku, od lipca 1434 roku do 7 lipca 1445 roku, od 26 października 1445 roku do 12 lutego 1446 roku i od 17 lutego 1447 roku do 27 marca 1462 roku, książę kołomenski od kwietnia do września 1433 roku.
Poślubił 8 lutego 1433 roku w Moskwie Marię Jarosławnę Rurkowiczównę (urodzona około 1418 roku, zmarła 4 lipca 1484 roku lub 1485 roku), córkę Jarosława (Afanasjego) Władimirowicza Rurykowicza, księcia sierpuchowskiego, borowskiego i małojarosławskiego.
Urodził się 10 lub 15 marca 1415 roku na moskiewskim Kremlu.
Wasyl zmarł w 1425 roku. Tytuł wielkiego księcia i wszystkie posiadłości przekazał dziesięcioletniemu synowi, który wstąpił na tron jako Wasyl II. Ponieważ chłopiec był za mały, aby rządzić, regentami zostali: matka, dziad po kądzieli i stryjowie Wasyla, Andrzej i Piotr oraz wybrano metropolitę Fojusza, który okazał się zdolnym i przewidującym władcą. Pokojowe przekazanie władzy z ojca na syna pomogło Wasylowi II zdobyć poparcie bojarów oraz podległych mu książąt. Jedyny sprzeciw wobec młodego wielkiego księcia i wobec regenta wysunął wuj małego Wasyla, książę Jerzy z Galicza, i jego rodzina. Poparcie moskiewskich żołnierzy i dowódców, a także dziadka Wasyla, wielkiego księcia litewskiego Witolda, pomogło chłopcu objąć tron. Niemniej jednak sukcesja Wasyla II sprowokowała zawzięty spór, który w rezultacie doprowadził do krwawej wojny domowej i zrujnował książęcą rodzinę. Panowanie Wasyla II było kluczowe z punktu widzenia dynastycznego, ponieważ właśnie wtedy wykształciła się zasada przechodzenia tytułu i tronu książęcego bezpośrednio z ojca na syna.
Książę Jerzy w 1425 roku zakwestionował prawo Wasyla do sprawowania władzy, utrzymując, że jako młodszy brat zmarłego wielkiego księcia, właśnie on jest prawowitym następcą tronu. Roszczenie księcia było poniekąd uzasadnione, gdyż według starego systemu sukcesji dynastycznej, stosowanego przez stulecia na Rusi Kijowskiej, tytuł wielkiego księcia przechodził na brata panującego, a nie z ojca na syna. Skoro jednak ostatni wielcy książęta przeżywali swoich młodszych braci, sukcesja, niejako z przyczyn biologicznych, zaczęła przebiegać w linii prostej, z ojca na syna. Wasyl I, który na łożu śmierci oświadczył, że to jego syn, a nie jego młodszy brat ma zostać wielkim księciem, najwyraźniej pragnął sformalizować ten nowy porządek.
Pod koniec 1425 roku do Księstwa Moskiewskiego dotarła zaraza dżumy, która przez dwa lata dziesiątkowała okoliczną ludność. W październiku 1430 roku Wasyl II "Ślepy" przebywał na Litwie. Miał okazję wówczas spotkać się z Władysławem Jagiełłą, który w tym czasie przybył na spotkanie z jego dziadkiem.
W 1431 roku Jerzy udał się do Złotej Ordy, poważnie osłabionej wewnętrznymi sporami, starając się o poparcie chana Uługa Mehmeda. Petycję młodego Wasyla natomiast przedstawił chanowi moskiewski bojar, niejaki Wsiewołożski, który zagrał mu na ambicji, przyznając, że zgodnie ze staroświeckim zwyczajem roszczenie Jerzego mogłoby być uzasadnione, ale przypomniał potężnemu chanowi, że przecież posiada on władzę unieważnienia tej chybionej praktyki. Chan zgodził się z Wsiewołożskim i wielkim księciem mianował Wasyla II.
Wściekły książę Jerzy powrócił do swojego księstwa i zebrał potężne siły, które w roku 1433 roku natarły na Moskwę. Rozgromiwszy stronników Wasyla, Jerzy tryumfalnie wkroczył do miasta i ogłosił się wielkim księciem. Jednakże nowy książę nie znalazł w stolicy praktycznie żadnego poparcia. Spotykając się na każdym kroku z lepiej lub gorzej skrywaną wrogością ze strony bojarów, duchowieństwa, a nawet zwykłych mieszkańców Moskwy, Jerzy wkrótce zorienŹtował się, że w takich warunkach nie jest w stanie utrzymać na dłużej tronu. W dodatku bojarzy z terytoriów rządzonych przez Moskwę przechodzili na stronę Wasyla i kontratak wydawał się nieuchronny. Poddając się nastrojom ludności, Jerzy postanowił ustąpić, zezwolił też Wasylowi na powrót i ponowne objęcie tronu.
8 lutego 1433 roku w Moskwie Wasyl II "Ślepy" poślubił Marię. Podczas uroczystości weselnych w ich kulminacyjnym momencie, jeden z gości oświadczył głośno, że złoty pas nabijany kamieniami, który miał na sobie syn księcia galickiego Jerzego Dymitrowicza Wasyl nie należy do niego. Twierdził, że pas ten w 1366 roku na zaślubinach w Kołomnie podarował książę Dymitr Konstantynowicz swojemu zięciowi, Dymitrowi "Dońskiemu", ale tysiącznik Wasyl Wieljaminow w czasie tegoż wesela oszukańczo pas ten zamienił. Opinia ta wywołała skandal, w konsekwencji którego bracia stryjeczni Wasyla II "Ślepego" opuścili wesele. Po skandalu, jaki powstał na przyjęciu weselnym Wasyla II, Jerzy Dymitrowicz oficjalnie wystąpił przeciwko bratankowi. Pokonał jego wojska nad rzeką Klaźmą, zmuszając go do ucieczki do Kostromy, a sam zajął wolne miejsce na moskiewskim tronie. Ukorzywszy się przed stryjem, otrzymał odeń władzę w Kostromie, a po krótkim czasie - także w Moskwie.
Gdy tylko Jerzy abdykował 28 września 1433 roku, jego dwaj synowie, Wasyl "Kosooki" i Dymitr "Szemiaka", nakłonili go do zmiany postanowienia. W roku 1434 roku wojska Jerzego ponownie podeszły pod Moskwę. I znowu udało mu się pokonać Wasyla II i wkroczyć do miasta.
W 1434 roku konflikt pomiędzy Wasylem II i Jerzym Dymitrowiczem wybuchł na nowo. 16 marca 1434 roku armie stryja i bratanka starły się pod Rostowem. Jerzy Dymitrowicz odniósł zwycięstwo. Wasyl II wycofał się do Niżnego Nowogrodu. 31 marca 1434 roku Jerzy Dymitrowicz wkroczył do Moskwy. Pojmał rodzinę Wasyla II i przejął władzę w Moskwie.
5 czerwca 1434 roku niespodziewanie zmarł Jerzy Dymitrowicz. Jego śmierć umocniła prawo Wasyla II do tronu, gdyż nawet w starym systemie sukcesji tytuł wielkiego księcia miał teraz przypaść najstarszemu synowi byłego wielkiego księcia. Na moskiewskim tronie zasiadł jego syn Wasyl "Kosooki". Jednakże synowie Jerzego postanowili kontynuować walkę rozpoczętą przez ojca i uzyskać kontrolę nad Moskwą, a także zażądać tytułu dla siebie. Na dobrych kilka lat rozszalała się krwawa wojna domowa, podczas której tron kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk.
Kontynuował walkę z jego synami Wasylem "Kosookim" i Dymitrem "Szemiaką". W 1436 roku Wasyl "Kosooki" został wzięty do niewoli przez Wasyla II, który kazał go oślepić, co zwykle robiono ze znienawidzoŹnymi przeciwnikami. Gdy później na krótko uwięziony został Wasyl w 1446 roku, Dymitr odpłacił mu za okaleczenie brata, oślepiając wielkiego księcia, odtąd znanego jako Wasyl "Ślepy".
Oślepiony Wasyl II został przewieziony do Uglicza. Pod naciskiem Moskwy i biskupa riazańskiego Jonasza, który zagroził klątwą, Dymitr "Szemiaka" uwolnił Wasyla II. Uwolniony książę udał się do Tweru. Dzięki sojuszowi z wielkim księciem twerskim Borysem Wasyl II mógł powrócić do Moskwy.
Ostatecznie Wasyl "Kosooki" poległ w bitwie, a jego brata Dymitra zesłano na wygnanie do Nowogrodu, skąd przeprowadził kilka nieudanych najazdów na terytorium wielkiego księstwa moskiewskiego. W 1453 roku Dymitra zamordował jeden z agentów Wasyla II, dodając mu do jedzenia truciznę.
6 lipca 1439 roku we Florencji została proklamowana unia Kościołów: rzymskokatolickiego i greckoortodoksyjnego, która była inicjatywą Jana VIII Paleologa. W negocjacjach uczestniczył metropolita moskiewski Izydor, który był zwolennikiem unii. Kiedy powrócił do stolicy, Wasyl II "Ślepy" rozkazał złożyć go z godności i wtrącić do więzienia oraz zerwać związki z Konstantynopolem.
Za czasów panowania Wasyla II ruska Cerkiew prawosławna ogłosiła swą niezależność od Kościoła w Konstantynopolu. Bizancjum, oblegane przez potężne siły tureckie, postanowiło szukać pomocy u papieża. Walcząc o przetrwanie, w 1439 roku dostojnicy Cerkwi prawosławnej podczas soboru florenckiego wzięli udział w spotkaniu z hierarchami Kościoła katolickiego. W zamian za obietnicę interwencji zbrojnej katolickich królestw europejskich duchowieństwo prawosławne podpisało porozumienie uznające zwierzchnictwo papieża. Jednym z uczeŹstników spotkania był metropolita kijowski Izydor, z pochodzenia Grek. Odizolowani od politycznego i religijnego życia Konstantynopola Rusini nie orientowali się jednak w trudnym położeniu Greków, którzy podejmowali rozpaczliwe próby uratowania swojego Kościoła przed zniszczeniem zagrażającym ze strony wyznawców islamu. Gdy Izydor wrócił do Moskwy i odmówił modlitwę w intencji papieża, Wasyl kazał go aresztować i uwięzić w monasterze. W 1448 roku rada ruskich duchownych wybrała metropolitą biskupa Jonasza z Riazania i głosowała za odrzuceniem porozumienia z Florencji.
Gdy w 1453 roku Turcy podbili Konstantynopol i zamienili otaczany wielką czcią kościół Hagia Sophia na muzułmański meczet, ruska Cerkiew prawosławna uniezależniła się zupełnie od Kościoła greckokatolickiego. Rozdział tych dwóch Kościołów i upadek Konstantynopola, mimo że przyczyniły się do oswobodzenia Rusi od obcych wpływów, przedłużyły także jej izolację od bardziej zaawansowanych w rozwoju cywilizacyjnym europejskich sąsiadów.
Pośród Mongołów towarzyszących Wasylowi był książę Kassim, potomek Dżyngis-chana. Wasyl wynagrodził lojalność Kassima, darowując mu miasto nad Oką, wokół którego powstał nowy mongolski chanat, Kasimow nowe lenno państwa moskiewskiego.
Na tle upadającej potęgi Mongołów powstawało zjednoczone księstwo moskiewskie. Za panowania księcia Daniela, najmłodszego syna Aleksandra "Newskiego" i założyciela dynastii moskiewskiej, terytorium księstwa zajmowało około 1295 km2. W chwili śmierci wielkiego księcia Wasyla II w 1462 roku Moskwa władała już terytorium przekraczającym 38.850 km2. Imperium Złotej Ordy rozpadało się z takich samych przyczyn, jakie sparaliżowały rozwój Rusi we wcześniejszych stuleciach: wewnętrznych walk o sukcesję. Rozbici na dwa chanaty - kazański i krymski - Mongołowie nie byli już zjednoczoną siłą, której należało się obawiać. Niektóre oddziały mongolskie zaciągały się na służbę do europejskich monarchów, także panujących w Moskwie i na Litwie, walcząc przeciwko siłom mongolskim z innych chanatów. W 1452 roku Wasyl II zaprzestał płacenia danin jakiemukolwiek chanowi, dążąc tym samym do umocnienia swej władzy. Moskwa ostatecznie uzyskała niezależność od mongolskich panów.
Znacznie ograniczył swobodę książąt dzielnicowych i rozpoczął proces wychodzenia Rusi z izolacji dyplomatycznej i w sierpniu 1449 roku zawarł układ z Kazimierzem Jagiellończykiem, potwierdzający nienaruszalność granic i uznający władzę Jagiellonów nad Smoleńszczyzną oraz wpływy w Twerze. Władca Polski i Litwy zobowiązał się, że nie będzie popierał przeciwników moskiewskiego księcia. Natomiast władca ze wschodu przyrzekł nie udzielać pomocy Michałowi Zygmuntowiczowi.
Udało mu się narzucić Nowogrodowi Wielkiemu pokój w Jażelbicy w 1456 roku, na mocy którego księstwo zobowiązało się płacić mu daninę i odstąpić część swoich północnych terytoriów. W 1448 roku (w 1449 lub 1450) ustanowił swojego najstarszego syna Iwana następcą tronu oraz koregentem.
W 1456 roku w Twerze Wasyl II "Ślepy" zawarł sojusz z wielkim księciem twerskim Borysem. W tym samym roku Wasyl II "Ślepy" zadał poważny cios niezależności Nowogrodu, oskarżając księstwo o udzielenie schronienia Dymitrowi "Szemiace" po nieudanej próbie zdobycia przezeń tytułu wielkiego księcia moskiewskiego. Wasyl zapoczątkował tym zmasowaną kampanię skierowaną przeciw Nowogrodowi, która zakończyła się porozumieniem, dającym wielkiemu księciu bezprecedensową władzę nad dotąd niepodległym państwem. Co najważniejsze, nowogrodzkim zgromadzeŹniom obywateli zabroniono wydawania oficjalnych dokumentów bez akceptacji i podpisu władcy Moskwy. Nowogród zgadzał się również nie dawać schronienia żadnemu z książąt uznawanych za wrogów Wasyla. Pakt znacznie przybliżał moment włączenia Nowogrodu do księstwa moskiewskiego, co ostatecznie osiągnął syn Wasyla II, Iwan III.
Mimo wojny domowej, jaką zmuszony był stoczyć przeciwko swemu wujowi księciu Jerzemu i jego spadkobiercom, Wasyl II umocnił dynastię moskiewską. Jego dziadek, wielki książę Dymitr "Doński", panował przez 30 lat, ojciec, wielki książę Wasyl I, przez 36 lat, on sam zaś rządził przez 37 lat. Ta nie mająca precedensu ciągłość władania księstwem ruskim przez jeden ród (a właściwie jedną linię), nie wspominając o posiadaniu przezeń dziedzicznego tytułu wielkiego księcia, była czymś unikatowym w historii Rusi i zwiastowała nadejście stabilizacji władzy. Oznaczała również koniec starego systemu, na mocy którego korona przechodziła na braci wielkiego księcia przed jego synami - systemu, który w przeszłości spowodował tyle rozlewu krwi, cierpień i zniszczenia. Począwszy od Wasyla II, najstarszy syn panującego (jeżeli istniał) bezpośrednio dziedziczył koronę swego ojca. Gdy Wasyl II zmarł w 1462 roku, tytuł "wielkiego księcia Wszechrusi" przeszedł na jego najstarszego syna, Iwana III.
Zmarł na gruźlicę 27 marca 1462 roku na Kremlu i spoczął w kremlowskim soborze Archangielskim.
Żródła:
"Słownik władców świata" - Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza i Kamil Stepan; Wydawnictwo "Zielona Sowa"; Kraków 2005.
WASYL II ŚLEPY w "Władcy Rosji".
"Wielcy książęta Moskiewscy"; autor: Przemysław Jaworski - 2020.
"CAROWIE" - autor: James P. Duffy, Vincent L. Ricci; przekład: Rafał Śmietana; Wydawnictwo Literackie; 1995.
18-10-2025