Wasyl III Iwanowicz Rurykowicz (urodzony w moskiewskim Kremlu, 25 marca 1479 roku, zmarł w moskiewskim Kremlu, 3 grudnia 1533 roku) herb
Syn Iwana III "Srogiego, Wielkiego" Wasylewicza Rurykowicza, koregenta Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, wielkiego księcia włodzimierskiego i moskiewskiego, suwerena i wielkiego księcia całej Rosji, księcia jarosławskiego, księcia rostowskiego, księcia Nowogrodu Wielkiego, wielkiego księcia twerskiego, I cara Wszechrusi, "księcia Bułgarii" i Zofii (Zoyi) Fominicznej Paleolog, córki Tomasza Paleologa, tytularnego cesarza Bizancjum, despoty Morei.
Wielki książę włodzimierski i car moskiewski od 27 października 1505 roku do 3 grudnia 1533 roku
Poślubił 4 września 1505 roku w kremlowskim soborze Uspieńskim (rozwód w listopadzie 1525 roku) Salomonidę (Salomeę, Sołomiję) Juriewną Saburową (urodzona około 1490 roku, zmarła w suzdalskim klasztorze, w 1542 roku), córkę bojara Jerzego Konstantynowicza Saburowa. Poślubił 27 stycznia 1527 roku w kremlowski soborze Uspieńskim Helenę Wasyliewną Glińską (urodzona zapewne w latach 1506-1510 [około 1508 roku], zmarła na Kremlu, 3 lub 4 kwietnia 1538 roku), regentkę Moskwy, córką Wasyla Lwowicza księcia Glińskiego i Anny Stefanownej Jaksica z Nagylak, córki Stefana (Istvana) Jaksica z Nagylak.
Urodził się 25 marca 1479 roku w moskiewskim Kremlu.
Z początkiem 1498 roku popadł wraz z matką w niełaskę za próbę odsunięcia od tronu Dymitra Iwanowicza wnuka, który w lutym został wyznaczony sukcesorem wielkoksiążęcej mitry. Niemniej już 21 marca 1499 roku ojciec przekazał Wasylowi w zarząd księstwo nowogrodzkie i pskowskie, a w 1502 roku uwięził wnuka i 14 kwietnia tego roku mianował syna koregentem, a w 1502 roku został ogłoszony przez ojca następcą tronu w miejsce uwięzionego księcia Dymitra. W październiku 1505 roku, po śmierci ojca, Wasyl III objął władzę w Wielkim Księstwie Moskiewskim i jeszcze tego roku na jesień doprowadził do ocieplenia stosunków litewsko-moskiewskich.
W swoim testamencie Iwan "Wielki" podzielił państwo pomiędzy męskich spadkobierców, lecz zerwał z tradycyjną metodą dziedziczenia tronu, w ten sposób zawieszając na pewien czas znane z przeszłości chaotyczne walki o władzę. Mimo że zostawił w spadku każdemu spośród pięciu synów własne księstwo, na wielkiego księcia skupiającego najwyższą władzę polityczną wyznaczył Wasyla. Jego księstwo miało większą powierzchnię niż ziemie pozostałych czterech braci łącznie, a w jego skład wchodziły kluczowe miasta, takie jak Moskwa, Twer, Nowogród, Psków i Włodzimierz. W ostatniej woli Iwan rozporządził, że na wypadek śmierci któregokolwiek z braci bez męskiego potomka księstwa im podległe mają powrócić do włości wielkiego księcia.
Nawet po śmierci Iwan wywierał wpływ na dalsze wysiłki zmierzające do zjednoczenia Rusi. Przygotowując swój testament, kazał synom podpisać dokument przyznający wielkiemu księciu wiele uprawnień przysługujących wcześniej książętom. Pośród prerogatyw scedowanych na Wasyla na mocy porozumienia znalazły się prawo bicia pieniądza i władza sądowa nad sprawcami poważnych przestępstw. Tymi i podobnymi nowatorskimi reformami Iwan ustanowił silną władzę centralną z władcą dziedzicznym i jedynym ośrodkiem władzy w Moskwie.
Wasyl III kontynuował plany ojca zmierzające do zjednoczenia całej ludności ruskiej, surowo poczynając sobie z każdym księciem, nie wyłączając braci, podejrzanym o spiskowanie przeciwko niemu lub kwestionującym jego zwierzchność. W takim rozumieniu jego panowanie było bezpośrednim przedłużeniem rządów ojca. W 1511 roku brat Wasyla, Siemion (Szymon), książę kałuski, został oskarżony o podejmowanie działań mających na celu zerwanie z Moskwą i zawarcie przymierza z Litwą, odwiecznym wrogiem Moskwy. Siemionowi groziła pewna śmierć i uszedł z życiem jedynie dzięki wstawiennictwu zwierzchników Cerkwi i członków rodziny. Niewiele wiadomo na temat stosunków Wasyla z młodszymi braćmi, jednakże kroniki potwierdzają, że rozkazał tajnym agentom zwracać uwagę na wszelkie oznaki kwestionowania jego władzy.
Wasyl bezwzględnie wprowadzał w życie kolejną z reform ojca, która likwidowała zasadę wolności służby, prastary zwyczaj, zezwalający książętom na wypowiedzenie posłuszeństwa wielkiemu księciu. Chociaż książęta mogli zrezygnować z litewskiego zwierzchnictwa i przyłączyć się do Moskwy, postępowanie odwrotne stanowiło teraz zdradę stanu i karane było śmiercią. Taki los mógł spotkać księcia riazańskiego, Iwana, który wyrzekł się swojego sojuszu z Moskwą i przygotowywał wstąpienie do obozu litewskiego. Agenci Wasyla uwięzili go, lecz książę zdołał zbiec na Litwę. Przypłacił to utratą księstwa, które Wasyl natychmiast przyłączył do Moskwy w 1521 roku.
Na przełomie sierpnia i września 1506 roku, dowiedziawszy się o śmierci Aleksandra Jagiellończyka, Wasyl III wysłał do Wilna posłów, aby zorientowali się w szansach objęcia litewskiego tronu. Jego siostra Helena (wdowa po zmarłym) oświadczyła wysłannikom, że Aleksander Jagiellończyk tron przekazał bratu Zygmuntowi I.
W kwietniu 1507 roku zbrojne oddziały Wasyla III najechały litewskie terytorium, rozpoczynając w latach 1507-1508 wojnę z Litwą, jednak mimo promoskiewskiego powstania na Litwie wojna zakończyła się kompromisowym pokojem w 1508 roku.
14 września 1507 roku po wycofaniu się wojsk litewskich z terytorium Księstwa Moskiewskiego Wasyl III wydał wojewodom Wasylowi Daniłowiczowi Chołmskiemu i Jakowowi Zacharynowi rozkaz spustoszenia ziem położonych na południe od Smoleńska i Dniepru.
Rok 1508 obfitował w wielu wydarzeń. W marcu roku Wasyl III przyjął wysłannika Michała Glińskiego, który przybył z życzeniem poddania się Moskwie. Trzymając w rękach Mozyrz Michał Gliński miał swobodę komunikacji z państwem moskiewskim, co jednocześnie odcinało od Litwy całą Kijowszczyznę. W czerwcu 1508 roku Michał Gliński, stacjonujący z oddziałami w lasach nad Berezyną pod Borysowem, listownie próbował przekonać Wasyla III o konieczności wydania walnej bitwy w polu w celu przechylenia szali wojny z Litwą na korzyść Moskwy, co doszło 19 lipca 1508 roku i w toku bitwy pod Orszą wojska Wasyla III poniosły porażkę.
22 lipca 1508 roku armia Wasyla III biorąca udział w wojnie Litwy z Moskwą wycofała się na Mścisław i Krzyczew. Następnie łupiąc okoliczne ziemie dotarła pod Brańsk. Już 8 października 1508 roku Wasyl III zawarł z Zygmuntem "Starym" traktat pokojowy kończący wojnę Litwy z Moskwą.
Przełom 1512-1514 obfitował w walki litewsko-moskiewskie, z różnym skutkiem. Od maja 1512 roku rozpoczęły się łupieżcze najazdy czambułów chana Mengli Gireja na ziemie będące pod panowaniem Wasyla III. 19 grudnia 1512 roku Wasyl III na czele armii wyruszył w kierunku Smoleńska. Tym sposobem złamał postanowienia traktatu pokojowego zawartego 8 października 1508 roku. W konsekwencji rozpoczęła się kolejna wojna z Moskwą.
25 lutego 1513 roku Wasyl III przerwał oblężenie Smoleńska i powrócił do Moskwy. Dowództwo nad wojskami w wojnie z Litwą przekazał Michałowi Glińskiemu. 14 czerwca 1513 roku Wasyl III ponownie wyruszył zbrojnie na Smoleńsk, tym samym kontynuując wojnę z Litwą i powtóżył je z tym samym skutkiem 1 listopada 1513 roku.
Na początku 1514 roku Wasyl III zawarł z Maksymilianem I sojusz skierowany przeciwko Polsce i Litwie. Tak więc, w maju 1514 roku główne siły moskiewskie pod dowództwem Daniły Oboleńskiego rozpoczęły oblężenie Smoleńska i pod koniec czerwca 1514 roku Wasyl III stanął pod Smoleńskiem, by w lipcu 1514 roku zajęć go ostatecznie. 30 lipca 1514 roku w obozie pod Smoleńskiem Wasyl III odebrał hołd od mieszkańców zdobytej niedawno twierdzy.
8 września 1514 roku wojska Wasyla III zostały pokonane w bitwie pod Orszą. 10 września 1514 roku na wieść o klęsce w bitwie pod Orszą Wasyl III wyjechał ze Smoleńska do Moskwy. We wrześniu 1514 roku zwycięzca spod Orszy Konstanty Ostrogski podjął wysiłek odbicia Smoleńska z rąk moskiewskich, lecz trud żołnierzy nie przyniósł spodziewanych rezultatów. Smoleńsk pozostał w rękach Wasyla III.
Wiosną 1516 roku dyplomacja Wasyla III odniosła ogromy sukces. Rozbiła sojusz Polski i Litwy z chanem krymskim Mehmedem I Girejem. W marcu 1516 roku Zygmunt "Stary" zawarł sojusz z chanem krymskim Mehmedem I Girejem. Latem tego samego roku posłom Wasyla III udało się nakłonić Tatara do zmiany sojuszu i przeciągnąć go na moskiewską stronę. W następnym roku Wasyl III zawarł z wielkim mistrzem Albrechtem Hohenzollernem sojusz skierowany przeciwko Litwie i Polsce.
W lipcu 1518 roku Wasyl III zdecydował wyruszyć zbrojnie na Połock. W lecie 1519 roku trzy korpusy wojska Wasyla III wkroczyły na ziemie litewskie. Boleśnie spustoszono okolice Mińska, Mołodeczna, Oszmiany i Krewa. W 1521 roku Wasyl III przyłączył Księstwo Riazańskie do Moskwy. W lipcu 1521 roku wojska Zygmunta "Starego" wspólnie z oddziałami chana krymskiego Machmeta Gireja spustoszyły okolice Moskwy i Kazania.
Wieloletnie walki litewsko-moskiewskie zostały zakończone 14 września 1522 roku. Wasyl III zawarł z Zygmuntem "Starym" pięcioletni rozejm w wojnie Litwy z Moskwą.
Uskrzydlony powodzeniem, wielki książę podjął bardziej zdecydowane niż jego ojciec działania na rzecz ograniczenia autonomii ruskich możnowładców. Odebrał książętom suwerenność i dziedziczne prawo do księstw, a tych, którzy się opierali, potraktował bardzo surowo. Kilku z nich wtrącił do więzienia, innych zaś kazał stracić pod zarzutem zdrady stanu. Resztę zmusił do przyjęcia nowej roli wasali wielkiego księcia, pozbawiając ich specjalnych przywilejów, które zwykli uważać za przyrodzone im prawa. Wielki książę Wasyl III zdobył sobie wkrótce reputację władcy, który nie toleruje nieposłuszeństwa. W wielu sprawach był bardziej brutalny i autokratyczny niż jego ojciec. Pod koniec jego panowania nie istniało już żadne suwerenne, a nawet częściowo autonomiczne księstwo ruskie. Jeżeli książęta nie chcieli dobrowolnie podporządkować się władzy Moskwy, Wasyl konfiskował ich ziemie. Niezadowoleni bojarzy z rozrzewnieniem wspominali czasy ojca Wasyla, Iwana III, który, ich zdaniem, przynajmniej rozumiał ich położenie.
Likwidując dziedziczność władzy w poszczególnych księstwach, zminimalizował swobodę książąt dzielnicowych.
Ani Iwan "Wielki", ani Wasyl nigdy nie wydali żadnego prawa ograniczającego przywileje możnowładztwa, jednakże stosując przemyślaną politykę, sprowadzili bojarów, wśród których było niegdyś wielu suwerennych książąt, do roli rywalizujących ze sobą pochlebców, spierających się o tak nieistotne sprawy jak honorowe miejsce za stołem podczas kolacji u wielkiego księcia lub o to, który z dowódców wojskowych z jakiegoś rodu przewyższał rangą dowódców z innych rodów.
Gdy bojarzy kłócili się o takie błahostki, Iwan "Wielki" i jego syn, Wasyl, stopniowo kładli podwaliny absolutyzmu, mającego odtąd stać się nowym systemem sprawowania władzy w Rosji. Zarówno ojciec, jak i syn odwoływali się do systemu dziedziczenia urzędów państwowych, tak skomplikowanego, że niejednokrotnie powodował zagorzałe konflikty między poszczególnymi rodami. Jego zaletą było to, że jeszcze bardziej odwracał uwagę możnych od zdecydowanych kroków, jakie podejmował wielki książę w celu poszerzenia zakresu swojej władzy. Na mocy tego systemu, zwanego "miestniczestwem", żadnego bojara nie można było zmusić do pełnienia oficjalnych obowiązków na poziomie poniżej tych, które pełnili inni członkowie jego rodu. Żaden także nie mógł zostać zmuszony do przyjęcia stanowiska poniżej godności piastowanej przez członka rodziny o niższej randze.
Dzięki zmyślnemu politycznemu chwytowi Wasyl osłabił również siłę bojarów i sparaliżował ich zdolność do stawiania zjednoczonego oporu przeciwko zawłaszŹczaniu przez księcia ich praw. Wprowadził do moskiewskiej kliki bojarów byłych suwerennych książąt, teraz zawdzięczających swoją pozycję nie prawu dziedziczności, lecz samemu księciu.
Wasyl III uważał, że trafiła mu się sposobność przyłączenia do swoich posiadłości upragnionych ziem należących do Cerkwi. Nie rozstrzygnięty od czasów Iwana "Wielkiego" spór pomiędzy uczniami Nila Sorskiego, "niestiażatielami", a hierarchią Cerkwi, reprezentowanej przez Józefa Wołockiego, rozszerzył się na okres panowania Wasyla. Wszystkie kwestie sporne miały zostać rozwiązane podczas synodu w 1503 roku, który zdecydowanie odrzucił poglądy Sorskiego. Jednakże podstawowe różnice pozostały. "Niestiażatiele" utrzymywali, że cerkwie i monastery nie powinny posiadać ziemi i że wielki książę, jako świecki władca, ma prawo decydować w sprawach Cerkwi.
Po śmierci Sorskiego, który zmarł w 1508 roku w wieku sześćdziesięciu pięciu lat, jego obowiązki przejął zakonnik Wassjan o przydomku "Zezowaty". Wassjan, zanim został duchownym, jako Wasyl Patrikiejew, był doradcą wielkiego księcia. Wasyl III zmusił go do życia zakonnego po uznaniu go winnym zdrady stanu, prawdopodobnie za to, że wspierał sektę judaistów. Niemniej jednak jako następca Sorskiego Wassjan reprezentował poglądy sprzyjające carowi w sporze, którego intensywność mimo upływu lat wcale nie osłabła. Wasyl, przeczuwając nadarzającą się sposobność do skorzystania na starciu dwóch religijnych opcji, sprowadził do Moskwy w 1518 roku Greka o imieniu Maksym, oficjalnie po to, żeby przełożył (oraz sprawdził przekłady już istniejące) pisma greckiego Kościoła prawosławnego na język starocerkiewno-słowiański. Wybór wielkiego księcia był dość niezwykły, ponieważ Maksym nie miał pojęcia o języku Słowian. Najpierw przekładał więc święte księgi z greki na łacinę, a następnie jego pomocnicy tłumaczyli łacinę na słowiański. Także z innego punktu widzenia wybór Maksyma wydawał się nader osobliwy, przez kilka lat bowiem mieszkał on w Rzymie, gdzie był oddanym uczniem Girolamo Savonarola charyzmatycznego mnicha, który przez jakiś czas rządził Florencją i popierał inwazję króla Francji Karola VIII na Włochy. Jako zawzięty przeciwnik bogactwa papieskiego i władzy świeckiej, Savonarola został ekskomunikowany przez papieża Aleksandra VI i spalony na stosie na florenckim placu po wyparciu Francuzów z Włoch.
Doktrynalne zbieżności między tym, co głosili Savonarola i Nil Sorski, nieuchronnie musiały doprowadzić do powstania bliskich więzi łączących Maksyma i Wassjana. Sojusz ten wywołał spekulacje ze strony niektórych historyków, że prawdziwym celem, jaki przyświecał Wasylowi, gdy sprowadzał Maksyma do Moskwy, była chęć ponownego rozpalenia starych kontrowersji, co dałoby mu pretekst do ogołocenia zakonów z ziemi. Mógłby wtedy wykorzystać ziemię jako zapłatę dla ludzi zwerbowanych na służbę w wojsku wielkiego księcia. Jeśli rzeczywiście przyjazd Maksyma do Moskwy był częścią takiej strategii, to zamiar się nie powiódł.
Daniel, metropolita moskiewski, który został następcą Józefa Wołockiego, potępił sojusz Maksyma z Wassjanem jako zagrożenie dla porządku religijnego kraju. Pod kierownictwem Daniela i za cichą zgodą Wasyla, spowodowaną poparciem metropolity dla rozwodu cara, w 1525 roku Maksym został aresztowany i oskarżony o rozmaite przestępstwa przeciwko religii, łącznie z szerzeniem herezji i praktykowaniem czarnej magii. Sądzony przed cerkiewnym sądem prawosławnych biskupów, któremu przewodniczył metropolita Daniel, został uznany winnym, ekskomunikowany i uwięziony w klasztorze w Wołokołamsku. Wypuszczony na wolność w 1551 roku, wkrótce potem zmarł. W sześć lat po procesie Maksyma Wassjan także został skazany za herezję przez trybunał cerkiewny. Również uwięziony w klasztorze w Wołokołamsku, już nie wyszedł stamtąd żywy. Zarówno on, jak i Maksym pozostawili sporo zwolenników, lecz sposób, w jaki ich potraktowano, był sygnałem końca ruchu "niestiażatieli".
Chociaż pod koniec swojego panowania Wasyl wydał zarządzenie zabraniające klasztorom nabywania dodatkowych gruntów bez zgody książęcej, okazało się ono trudne do wyegzekwowania. Monastery nadal bogaciły się na pracy chłopów uprawiających ich ziemie. Część możnowładców, których posiadłościom groziła konfiskata, oddawała swoje ziemie klasztorom w zamian za dożywotnią dzierżawę. Wraz z ziemią przychodzili chłopi, którym powodziło się tylko nieco lepiej niż sługom. Według ówczesnych zapisów, Wasyl nie wzdragał się przed sporadycznym przelewaniem klasztornych środków do własnego skarbca.
Wasyla III, podobnie jak jego przodków, niepokoiło sąsiedztwo księstw mongolskich oraz obecność band koczowników u południowych i wschodnich granic jego państwa. Mimo że epoka Złotej Ordy przeminęła na dobre, Tatarzy z Krymu i z Kazania ciągle stanowili zagrożenie dla Moskwy. Niechętni rosnącej potędze wielkiego księcia, okresowo napadali na jego ziemie. Między obiema stronami trwały sporadyczne walki, lecz ani Rusi, ani Mongołom nie udawało się uzyskać zdecydowanej przewagi. W 1521 roku wojska Tatarów krymskich stanęły u bram Moskwy. Najeźdźcy naiwnie wycofali się po tym, jak wymogli na wielkim księciu przyrzeczenie powrotu do praktyki płacenia daniny ich chanowi. Oczywiście chan nie ujrzał nigdy żadnych pieniędzy, a rozejm okazał się krótkotrwały. Ruskie miasta i miasteczka na terenie pogranicza regularnie plądrowały także inne bandy tatarskie, które nie były związane sojuszem z żadnym chanem, Wasyl postanowił więc wzmocnić ruskie osady leżące wzdłuż południowych i wschodnich granic.
Wielki książę nigdy nie zrezygnował z realizacji ekspansjonistycznych planów ojca. Podjął nawet, zakończoną niepowodzeniem, próbę przesunięcia na zachód granic swojego państwa z Litwą. Nieoczekiwanymi sprzymierzeńcami okazali się rycerze zakonu krzyżackiego, z którymi Ruś ścierała się od dziesiątek lat. W 1517 roku Krzyżacy zawarli z Wasylem sojusz przeciwko Zygmuntowi I "Staremu", królowi Polski i wielkiemu księciu litewskiemu, mając nadzieję odzyskać dawno utracone na jego rzecz terytoria. Sojusz upadł, gdy wojska polskie zadały rycerzom krzyżackim druzgocący cios.
Podobnie jak jego bezpośredni poprzednicy, posługiwał się tytułem "wielkiego księcia (cara) Wszechrusi". W liście cesarza rzymsko-niemieckiego Maksymiliana I w 1514 roku tytułowany był przez Habsburga "cesarzem Wszechrusi", co stało się jedną z podstaw przyjęcia przez Piotra I godności imperatora w 1721 roku.
Za panowania Wasyla Moskwa kontynuowała zapoczątkowaną przez Iwana politykę wyjścia z izolacji od reszty Europy. W 1484 roku Wasyl III nawiązał sojusz z Węgrami, natomiast pierwszy oficjalny przedstawiciel węgierski przybył na dwór wielkiego księcia dwadzieścia trzy lata później. W 1493 roku podpisał z Danią pakt o wzajemnej ochronie przeciwko agresji ze strony Szwecji, kolejnemu dawnemu wrogowi. Sześć lat potem cesarz Maksymilian I, władca Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, wysłał do Moskwy własnego przedstawiciela. Europa zachodnia zaczęła wreszcie dostrzegać, że za wschodnią granicą państwa polsko-litewskiego leży może niezbyt rozwinięty, lecz ogromny kraj.
W 1508 roku, trzy lata po wstąpieniu na tron, Wasyl wynegocjował sześćdziesięcioletnie zawieszenie broni ze Szwecją, zyskując tym stabilność swojej północno-wschodniej granicy. Pokój doprowadził do wznowienia stosunków z Hanzą, konsorcjum miast kupieckich kontrolujących handel zwłaszcza w rejonie Morza Bałtyckiego, których przedstawicieli Iwan Wielki wypędził z Nowogrodu. W czasie trwania tego rozejmu ruskie misje kupieckie okresowo podróżowały szlakami mięŹdzy Moskwą a Rzymem. Jednak trwałe więzy handlowe nie mogły zostać mocno zadzierzgnięte, gdyż papież życzył sobie, aby Ruś przyjęła katolicyzm i przyłączyła się do krucjat przeciwko Turkom, Moskwa zaś szukała sojuszników przeciwko katolickiemu królestwu Polski. Wysiłki Wasyla zmierzające do tego, aby Turcy przyłąŹczyli się do sojuszu przeciw chanatowi krymskiemu, również spełzły na niczym.
Wasyl nie wykorzystał wyjątkowej okazji do utworzenia sojuszu z innym młodym, rozrastającym się imperium, gdy Babar, władca Indii z dynastii Mogołów, wysłał do Moskwy misję w poszukiwaniu "przyjaznego i braterskiego" związku z wielkim księciem. Nie będąc w stanie sprawdzić, czy Babar jest prawowitym władcą, czy też lennikiem kogoś innego, Wasyl odrzucił tę propozycję. W rzeczywistości referencje Babara, potomka Dżyngis-chana, były bez zarzutu, lecz wielki książę nic nie wiedział o Indiach i tak oto stracił szansę pozyskania potężnego sojusznika.
Wyprawiając swą misję dyplomatyczną dalej na zachód, niż zrobił to którykolwiek z jego poprzedników, w 1518 roku wysłał oficjalnego przedstawiciela do Paryża, podejmując nieudaną próbę przekonania Francji do uczestnictwa w sojuszu przeciwko Polsce. Francuzi nie wysłali mu nawet odpowiedzi.
Jeżeli Iwan "Wielki" był architektem zjednoczonego pod jednym władcą państwa ruskiego, jego synowi Wasylowi III należy przypisać zasługę rozwoju systemu władzy autokratycznej i znacznego rozwoju terytorialnego. Choć Iwan rzadko używał tytułu cara, Wasyl często stosował go w odniesieniu do siebie i przekazał go swojemu synowi. Na tytuł ten jak najbardziej zasłużył, gdyż kontynuował podejmowane przez ojca wysiłki "zbierania ziem ruskich". Pomiędzy rokiem 1462, gdy Iwan Wielki zasiadł na tronie moskiewskim, aż do śmierci jego syna w 1533 roku, terytorium będące pod rządami wielkiego księcia poszerzyło się prawie siedmiokrotnie, od 430 tysięcy do 2.800 tysięcy kilometrów kwadratowych.
Wszystkie ziemie ruskie dzieliły się na trzy grupy. Pierwsza z nich to były ziemie będące w posiadaniu monasterów i cerkwi. Do drugiej zaliczały się tereny nadane bojarom oraz dowódcom wojskowym i urzędnikom, pozostającym w służbie wielkiego księcia. I wreszcie trzecia grupa to były pozostałe ziemie ruskie, należące do wielkiego księcia. Chłopom wolno było na ogół przenosić się z miejsca na miejsce, lecz nie mogli posiadać ziemi, chyba że została im nadana przez panującego księcia. Mimo to wielki książę - który mógł odebrać każdemu nadaną wcześniej ziemię, a gdyby naprawdę chciał, mógł także skonfiskować posiadłości Cerkwi - był właścicielem wszystkich ziem ruskich.
Państwo moskiewskie stało się największym pod względem obszaru krajem europejskim. Przyłączył do Moskwy ostatnie z dawnych księstw dzielnicowych. Wcielił do księstwa moskiewskiego ziemię pskowską w 1510 roku, podczas kolejnej wojny z Litwą w latach 1513-1522 zdobył Smoleńsk i utrzymał go mimo klęski pod Orszą w 1514 roku.
W 1521 roku przyłączając do Moskwy księstwa riazańskie i nowogrodzko-siewierskie w 1522 roku, zakończył proces "zbierania ziem ruskich".
W 1507 roku doszło do agresji chana Mengli Gireja na Księstwo Moskiewskie i w sierpniu tego roku wojska Wasyla III pobiły Tatarów i zmusiły ich do wycofania się, a długoletnie walki o ziemie chanatu kazańskiego zakończyły się w 1532 roku wypędzeniem dynastii Girejów.
Zmarł na skutek ropienia (możliwe, że był to nowotwór) 3 grudnia 1533 roku w moskiewskim Kremlu, dożywszy sędziwego jak na owe czasy wieku pięćdziesięciu czterech lat i został pochowany w kremlowskim soborze Archangielskim. Liczący zaledwie trzy lata w chwili śmierci ojca Iwan miał zostać dominującą postacią w historii szesnastowiecznej Rosji.
Pierwsze małżeństwo Wasyla z Salomonidą Saburową było bezdzietne. Potrzebując męskiego potomka, który zapewniłby przyszłość młodej dynastii, Wasyl rozwiódł się z Salomonidą w 1525 roku przy sprzeciwie bojarów i niektórych patriarchów Cerkwi. Chociaż rozwód naruszał prawo kanoniczne, metropolita Daniel usankcjonował go, oznajmiając Wasylowi, że grzech, jeżeli taki zaistniał, przejdzie na niego. Wdzięczny Wasyl porzucił wtedy wszelką myśl o poparciu dla zwolenników ubóstwa i całkowicie poparł Daniela. Metropolita skorzystał z nadarzającej się okazji zdławienia ruchu "niestiażatieli", aresztując głównych jego rzeczników: Maksyma, greckiego tłumacza, i mnicha Wassjana.
Zgoda Daniela na rozwód Wasyla w zamian za oficjalne pozwolenie na dalsze prowadzenie kampanii przeciwko "niestiażatielom" była pierwszym z serii liczŹnych ustępstw, jakie zwierzchnicy ruskiej Cerkwi prawosławnej uczynili na rzecz cara. Pod koniec wieku Cerkiew nie była już podmiotem istniejącym w "harmonii" z państwem (by odwołać się do greckiej koncepcji), zaczęła wręcz pełnić rolę służebną wobec państwa, podporządkowana nie tylko wielkiemu księciu, lecz także rządowej biurokracji. Cerkiew prawosławna poświęciła swoją autonomię dla możliwości zwalczania własnych wrogów i zachowania znacznych bogactw.
W kilka miesięcy po rozwodzie Wasyl powtórnie się ożenił. Jego wybranką była piękna Helena Glińska, bratanica kniazia Michała Glińskiego, szlachcica litewskiego, który wstąpił na służbę u Wasyla jeszcze przed wojnami o Smoleńsk. Helena urodziła mu dwóch synów. Pierwszemu z nich, a zarazem dziedzicowi tronu, nadano imię Iwan na cześć dziadka. Drugi syn otrzymał imię Jerzy.
Żródła:
"CAROWIE" - autor: James P. Duffy, Vincent L. Ricci; przekład: Rafał Śmietana; Wydawnictwo Literackie; 1995.
WASYL III w "Władcy Rosji".
"Wielcy książęta Moskiewscy"; autor: Przemysław Jaworski - 2020.
"Słownik władców świata" - Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza i Kamil Stepan; Wydawnictwo "Zielona Sowa"; Kraków 2005.
19-10-2025