Wirtembergowie [Würtembergowie] - dynastia niemiecka pochodzenia szwabskiego, z której pochodzą hrabiowie (od XII wieku), książęta (od 1495 roku) i królowie Wirtembergii (w latach 1805-1918). Wywodzić się miała od żyjącego w VIII wieku księcia Alemanów Bertolda. Nazwa dynastii i stworzonego przez nią państwa pochodzi od zamku Wirtemberg (w pobliżu Stuttgartu), wzniesionego około 1080 roku przez protoplastę rodu Konrada. Jego potomkowie występują w źródłach z tytułem hrabiowskim od 1137 roku. Do większego znaczenia doszli w XIII wieku, gdy hrabia Ulryk I "Założyciel" (w latach 1241-1265), korzystając z osłabienia władzy królewskiej w latach Wielkiego Bezkrólewia (w latach 1254-1273), uzyskał faktyczną niezależność i rozciągnął swą władzę na znacznych obszarach dawnego księstwa szwabskiego. Jego następcy systematycznie powiększali obszar państwa. W 1321 roku Eberhard I "Dostojny" (urodzony w 1279 roku, zmarł w 1325 roku) przeniósł stolicę do Stuttgartu.
W latach 1442-1482 hrabstwo podzielone było pomiędzy dwie linie dynastii, rezydujące w Stuttgarcie i Urach. Zjednoczone ponownie przez Eberharda V "Brodatego" (urodzony w 1457 roku, zmarł w 1498 roku), uzyskało w 1495 roku od cesarza Maksymiliana I rangę księstwa. Eberhard V (I) dbał o rozwój gospodarczy swych ziem, w 1477 roku założył uniwersytet w Tybindze. Za panowania jego bratanka Ulryka (urodzony w 1498 roku, zmarł w 1550 roku) Wirtembergia stała się widownią wielkich powstań chłopskich w latach 1513 i 1524-1525, krwawo stłumionych. Ulryk przejściowo utracił księstwo na rzecz Habsburgów w 1519 roku, odzyskał je jednak zbrojnie w 1534 roku (aż do 1599 roku książęta wirtemberscy musieli uznawać bezpośrednią zwierzchność lenną Habsburgów austriackich). W 1536 roku Ulryk przyjął luteranizm, zagarniając zarazem majątki Kościoła. Jego syn Krzysztof (panował w latach 1550-1568) wzmocnił władzę książęcą przez kodyfikację prawa i reorganizację przedstawicielstwa stanów księstwa (parlamentu). Książę Jan Fryderyk (panował w latach 1608-1628) był jednym z filarów stronnictwa protestanckiego w Niemczech i współzałożycielem unii protestanckiej (1608). W latach wojny trzydziestoletniej (1618-1648) Wirtembergia stała się terenem działań wojennych i należała do najbardziej zniszczonych krajów niemieckich (straty ludności w niektórych okręgach sięgały 90%).
Od braci Jana Fryderyka wzięły w 1628 roku początek trzy boczne linie dynastii: Wirtemberg-Mómpelgard, Wirtemberg-Weiltingen i Wirtemberg-Oels (Oleśnica na Śląsku). Wygasły one w XVIII wieku, ich przedstawiciele sprawowali okresowo rządy regencyjne w księstwie. Syn Jana Fryderyka, Eberhard III (panował w latach 1628-1674), spłodził 25 dzieci, od jego młodszych synów wywodziły się kolejne boczne gałęzie dynastii: Wirtemberg-Neustadt (wygasła w XVIII wieku) i Wirtemberg-Winnenthal. Za rządów Eberharda III i jego potomków: Wilhelma Ludwika (panował w latach 1674-1677) i Eberharda Ludwika (panował w latach 1677-1733) kraj doznał kolejnych zniszczeń podczas wojen francusko-habsburskich. W 1733 roku tron przypadł Karolowi I Aleksandrowi (zmarł w 1737 roku) z linii Winnenthal. Powierzył on zarząd kraju Żydowi Süssowi Oppenheimerowi, który uporządkował skarb oraz przyczynił się do odbudowy i rozwoju gospodarczego państwa, jednak po śmierci księcia w 1737 roku został stracony.
W wyniku wojen z rewolucyjną i napoleońską Francją na przełomie XVIII/XIX wieku Wirtembergia utraciła ziemie na lewym brzegu Renu. Tytułem rekompensaty książę Fryderyk II (panował w latach 1797-1816) otrzymał w 1803 roku godność elektorską (dającą prawo uczestniczenia w wyborze cesarza) oraz znaczne nabytki terytorialne kosztem likwidowanych drobnych państewek niemieckich. Związał się sojuszem z Napoleonem, od którego w 1805 r. otrzymał koronę królewską. Cesarz Franciszek II uznał nową godność Fryderyka II (I) w pokoju preszburskim w 1805 roku, w 1815 roku potwierdził ją kongres wiedeński. Likwidacja Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego w 1806 roku uczyniła królów Wirtembergii władcami formalnie w pełni suwerennymi. W praktyce Fryderyk uznawał do 1813 roku zwierzchnictwo Napoleona, a jego państwo należało do utworzonego przez cesarza Francuzów Związku Reńskiego. Opierając się na Francji, zaprowadził w kraju rządy absolutne, uzyskał też kolejne nabytki terytorialne. Syn Fryderyka I, Wilhelm I (panował w latach 1816-1864), jako jeden z pierwszych władców niemieckich zmuszony był w 1819 roku nadać swemu państwu konstytucję. W obawie przed rosnącą potęgą Prus królowie Wirtembergii szukali oparcia we Francji. W 1866 roku syn Wilhelma I, Karol (panował w latach 1864-1891), przystąpił do wojny austriacko-pruskiej po stronie Austrii. Po klęsce musiał zapłacić kontrybucję i zawrzeć antyfrancuski sojusz z Prusami, a w konsekwencji wziąć udział w wojnie francusko-pruskiej (w latach 1870-1871). W 1871 roku Wirtembergia weszła jako kraj związkowy w skład Cesarstwa Niemieckiego, a Karol uznał zwierzchnictwo cesarza Wilhelma I. Specjalne traktaty z 1870 roku gwarantowały Wirtembergii pewną autonomię w sprawach wewnętrznych i wojskowych. Ostatni król, Wilhelm II (panował w latach 1891-1918), prawnuk Fryderyka I z bocznej linii, został obalony przez rewolucję niemiecką 1918 roku (zmarł w 1921 roku).
Żródła:
"Słownik dynastii Europy" - pod redakcją Józefa Dobosza i Macieja Serwańskiego; Wydawnictwo Poznańskie; Poznań 1999
14-05-2022