Fot. portret Barbary Zapolya wg Cranacha
Barbara Zapolya (urodzona w Trenczynie, w 1495 roku, zmarła w Krakowie na Wawelu, 2 października 1515 roku) herb Córka Stefan Zápolya (Szapolyai), palatyna Węgier, pana na Trenczynie i Jadwigi Piastównej cieszyńskiej, córki Przemysława II Piasta, księcia połowy Bytomia, księcia cieszyńskiego, księcia połowy Głogowa, księcia siewierskiego, księcia połowy Ścinawy, księcia frysztackiego i skoczowskiego. 8 lutego 1512 roku zostaje koronowana w katedrze wawelskiej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Jana Łaskiego. W Krakowie, 8 lutego 1512 roku poślubiła Zygmunta I "Starego" Jagiellończyka (urodzony w Kozienicach koło Kielc, 1 stycznia 1467 roku, zmarł w Krakowie na Wawelu, 1 kwietnia 1548 roku) króla Polski i wielkiego księcia Litwy. Barbara Zapolya pochodziła ze znakomitego rodu węgierskiego. Jej ojciec, Stefan był najpotężniejszym możnowładcą w kraju. W samej Słowacji miał 12 tysięcy poddanych, a w całym państwie posiadał 72 zamki. Był znakomitym wodzem i przez pewien czas namiestnikiem swego króla w Wiedniu. Jego żoną, a matką Barbary była Jadwiga cieszyńska, córka Piasta śląskiego, spokrewniona z Jagiellonami, Holszańskimi i hrabiami Cyllii. Barbara urodziła się w 1495 roku. Rodzina najczęściej przebywała w swej głównej rezydencji na zamku w Trenczynie. Po śmierci ojca sprawami rodziny kierowała jego żona, Jadwiga - kobieta odważna i ambitna. Zapewniła córce staranne wykształcenie, między innymi nauczyła ją języka polskiego. Barbara i Zygmunt spotkali się po raz pierwszy na dworze w Budzie. Król dobiegał wtedy czterdziestki, a jego przyszła żona była jeszcze podlotkiem. Sześć lat później Zygmunt wysłał do Barbary swatów. Małżeństwo miało charakter polityczny. Zygmunt prowadził politykę antyhabsburską i zbliżenie z rodziną Zapolyów, najbardziej zażartymi wrogami domu austriackiego było mu na rękę. Habsburgowie bez powodzenia próbowali przeszkodzić temu małżeństwu. W 1512 roku młodziutka Barbara przybyła wraz ze wspaniałym orszakiem do Krakowa. Za zgodą Zygmunta zrzekła się swych posiadłości oraz praw dziedzicznych na Węgrzech na rzecz braci. Ślubu i koronacji młodej pary dokonał prymas Łaski. Uroczystość weselna była uświetniana poematami. Porównywano w nich pannę młodą do Junony, Pallady i Wenery. Ich autorami byli wybitni humaniści polscy (np. Andrzej Krzycki, który potem został sekretarzem królowej i był autorem wielu panegiryków na jej cześć). Zygmunt podpisał z rodziną Zapolyów tajne przymierze antyhabsburskie. Jednocześnie pisał do brata Władysława, ostrzegając go przed Habsburgami: "gdyż nie ulega wątpliwości, że gdy raz Niemców dopuści się do tych królestw (Czech i Węgier), już ich nigdy nie będzie można wyrwać z ich rąk". Młoda Barbara miała dużo uroku i wdzięku, była bardzo pobożna, hojna i dobra. Szybko zyskała sobie popularność w Polsce. Wobec Zygmunta była skromna, łagodna i posłuszna. Wydaje się, że była onieśmielona starszym i tak dostojnym małżonkiem. Świadoma swego skromnego pochodzenia była niepewna siebie i swej sytuacji. Do polityki się nie mieszała. Zaprzyjaźniła się z siostrą Zygmunta, królewną Elżbietą. Zygmunt tkliwie kochał młodą żonę i okazywał jej wiele dowodów przywiązania. W 1513 roku młoda królowa urodziła córkę, Jadwigę. Małżeństwo układało się bardzo dobrze. Barbara przejmowała się ogromnie toczącą się wojną i poświęcała wiele godzin na modlitwy. Gdy Zygmunt zdecydował się dogadać z Habsburgami, przyjaźń z rodziną Zapolyów skończyła się. Barbara bardzo to przeżyła. Ponowna ciąża i narodziny drugiej córki, Anny w 1515 rok, wzmogły w niej poczucie zagrożenia (na dworze oczekiwano narodzin królewicza). Po porodzie wywiązały się komplikacje i Barbara ciężko zachorowała. Obawiała się, że może utracić miłość męża. Zygmunt uspokajał ją, twierdząc, że "nie tak słaba jest nasza wzajemna miłość, aby ją odległość osłabić mogła". Królowa Barbara zmarła w 1515 roku, zaledwie po 3 latach małżeństwa. Pozostawiła dwie córki i nieutulonego w żalu męża. Król zaczął cierpieć na migreny i stany depresyjne. Aby uczcić pamięć ukochanej żony podjął myśl zbudowania wspaniałej kaplicy nagrobnej. Już w 1516 roku prace rozpoczął architekt włoski, Bartolomeo Berecci. Trwały one kilkanaście lat. Wspaniała renesansowa budowla została ukończona w 1533 roku. Odbył się drugi pogrzeb królowej Barbary - jej szczątki spoczęły w kaplicy wraz ze zmarłą w 1520 roku córeczką Anną. Szybko zapomniano, że wspaniała kaplica powstała dla uczczenia pamięci skromnej córki Zapolyów. Po drugim porodzie królowa ciężko zaniemogła. Zajmował się nią głównie przyboczny lekarz króla Zygmunta I, wykształcony w Bolonii Leonard Pieczychowski. Mimo starań medyka królowa nie powracała do zdrowia. Była obłożnie chora od początków lipca aż do końca września 1515 roku. Cierpiała na częste i bolesne ataki, które nazywano wówczas paroksyzmami. Pod koniec września 1515 roku nastąpiło wyraźne polepszenie się stanu królowej mimo powtarzających się nadal zwykłych paroksyzmów, ale 30 września w godzinach wieczornych królowa doznała ciężkich ataków, które świadek jej cierpień, kanclerz Andrzej Krzycki, określił w swojej korespondencji jako apopleksję. Wśród boleści i niewypowiedzianej agonii królowa zmarła na rękach Krzyckiego, w obecności rozpaczającego męża, 2 października 1515 roku o świcie. Według zgodnego świadectwa źródeł po zgonie Barbary Zápolyi, która odznaczała się pobożnością, miłosierdziem, pokorą i którą uważano niemal za świętą, żal w kraju był powszechny. Barbara Zápolya zmarła trzy miesiące po porodzie. Nagłe polepszenie się jej stanu pod koniec września okazało się jedynie chwilowe i nastąpiło po nim gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia, połączone z nasilonymi atakami drgawek. Objawy wskazują na wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia zakażenia okołoporodowego. Ponadto jako powód choroby i śmierci królowej współcześni uznawali niewłaściwą opiekę lekarską. Dużą rolę w pogorszeniu się stanu monarchini po porodzie mógł odegrać stres związany z długą rozłąką z mężem, który wyjechał z Krakowa na początku marca, a powrócił do stolicy dopiero pod koniec sierpnia. Ponadto w mieście odnotowano w tym okresie wzmożoną zapadalność mieszkańców stolicy na nieznane bliżej choroby zakaźne - przykre ziemi wyziewy zrodziły w Krakowie zaraźliwe choroby. Inga Platowska-Sapetowa wysunęła hipotezę, że możliwą przyczyną śmierci królowej Barbary było pozostawienie w jej organizmie fragmentu tkanki łożyskowej. Spowodowało to nasilające się zmiany chorobowe, które doprowadziły do zgonu młodej kobiety w wyniku postępującego procesu zapalnego dróg rodnych, z którego zahamowaniem ówczesna medycyna nie była sobie w stanie poradzić. Królowa została pochowana 18 października 1515 roku w katedrze wawelskiej w kaplicy Wniebowstąpienia Najświętszej Marii Panny. Na pogrzeb przybyła jej matka Jadwiga z synami. Zwłoki królowej prawdopodobnie spoczywały w kaplicy jedynie do 1517 roku, gdy zaczęto burzyć stare mury i wznosić fundamenty nowej kaplicy grobowej. Na czas budowy trumnę z ciałem Barbary przeniesiono tymczasowo w nieznane bliżej miejsce. Dopiero 13 czerwca 1533 roku odbył się powtórny pogrzeb monarchini. Pierwotnie Barbara miała być pochowana we wspólnym sarkofagu wraz z mężem, jednak jej szczątki złożono w innym sarkofagu wraz z ciałem zmarłej w międzyczasie córeczki Anny. Prosty sarkofag zawierający szczątki matki i 5-letniej córki umieszczono w podziemiach Kaplicy Zygmuntowskiej. Pierwszej restauracji sarkofagu królowej Barbary dokonano w 1632 roku z inicjatywy i na koszt Zygmunta III, wnuka Zygmunta "Starego". Druga konserwacja zniszczonego sarkofagu Barbary Zápolyi miała miejsce w 1840 roku. Odrestaurowano go na koszt cesarza Ferdynanda I. Kolejnej restauracji sarkofagu, połączonej ze zbadaniem i zinwentaryzowaniem jego zawartości, dokonano w 1874 roku. Pochówek Barbary został w nieznanych okolicznościach zdewastowany. Po otwarciu sarkofagu w 1874 roku odnotowano częściowo zniszczoną, zewnętrzną trumnę metalową, wykonaną z cyny, która były napełniona pomieszanymi kośćmi ludzkimi oraz gruzem i cegłami. Na odwróconym wieku wewnętrznej, drewnianej trumny znaleziono czaszkę i kości oraz elementy wyposażenia grobowego z pochówku królowej. Barbarę Zápolyę pochowano w szatach z aksamitu i atłasu, których zbutwiałe fragmenty dość dobrze się zachowały. Znaleziono również tekstylny chwost. Na włosach królowa nosiła jedwabny czepiec siatkowy w kolorze szarym. Z małżeństwa Barbary i Zygmunta pochodziła dwie córki: Jadwiga Jagillonka (urodzona 15 marca 1513 roku, zmarła 7 lutego 1573 roku), żona Joachima II Hektora Hohenzollerna (urodzony 13 stycznia 1505 roku, zmarł 3 stycznia 1571 roku), księcia-elektora Brandenburgii, Anna Jagiellonka (urodzona 1 lipca 1515 roku, zmarła 8 maja 1520 roku).07-11-2024
16-02-2023