Maksymilian III Habsburg (urodzony w Wiener Neusatdt, 12 października 1558 roku, zmarł w Wiedniu 2 listopada 1618 roku) herb
Syn Maksymiliana II Habsburga cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego i Marii Habsburżanki, córki Karola V Habsburga cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego, króla Hiszpanii.
Arcyksiążę austriacki i regent Styrii od 1593 roku do 1595 roku, arcyksiążę austriacki i gubernator Tyrolu od 1612 roku do 1618 roku, wybrany na króla Polski i wielkiego ksiecia litewskiego 22 sierpnia 1587 roku, tytułował się królem Polski i wielkim księciem Litwy od 21 września 1587 roku do 24 stycznia 1588 roku, koadiutor wielkiego mistrza od 21 maja 1585 roku do 12 grudnia 1590 roku, wielki mistrz Zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego od 12 grudnia 1590 roku do 2 listopada 1618 roku.
Był piątym synem cesarza Maksymiliana II Habsburga i Marii Hiszpańskiej. Bratem cesarzy Rudolfa II Habsburga i Macieja Habsburga.
Arcyksiążę Maksymilian urodził się 12 października 1558 roku w Wiener Neustadt. Dzieciństwo i młodość Maksymilian III Habsburg spędził na dworze cesarskim w Wiedniu. Przygotowywany był do stanu duchownego i objęcia w przyszłości biskupstw: Münster, Bamberg i Salzbach. Jego nauczycielem był świetnie wykształcony humanista, flamandczyk Ogier Ghislain de Busbecq. W kręgu wychowawców młodego Habsburga znajdowali się jeszcze rycerz Ruprecht von Stotzingen oraz duchowni: Nikolaus von Coret i Martin Gertsmann (późniejszy biskup wrocławski).
Przez kilka lat, razem z braćmi: Maciejem i Albertem, wychowywany był na arcykatolickim dworze hiszpańskim Filipa II. Nie przyczyniło się to jednak do wyrobienia w nim fanatyzmu religijnego i nietolerancji religijnej.
Do Zakonu wstąpił na kapitule generalnej w Margentheim 3 grudnia 1584 roku. Płaszcz otrzymał w wiedeńskim kościele Augustianów 4 maja 1485 roku, a już 21 maja został koadiutorem urzędującego wielkiego mistrza Heinricha von Bobenhausen, który ostatecznie zrezygnował z urzędu 12 grudnia 1590 roku. W latach osiemdziesiątych XVI wieku dzięki zabiegom ojca został jednak ostatecznie wyznaczony na przyszłego zwierzchnika Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie.
Po objęciu funkcji koadiutora wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Maksymilian III Habsburg stał się faktycznym zwierzchnikiem tego zgromadzenia. Ignorował fakt, że żyje jeszcze wiekowy Henryk von Bobenhausen. Odsunął go od spraw administracyjnych i zesłał do prowincjonalnego konwentu w Alzacji. Szybko też nie licząc się z prawem zakonnym zaczął używać insygniów wielkiego mistrza i w oficjalnej tytulaturze nazywać siebie wielkim mistrzem.
Tuż po wstąpieniu do Zakonu zaangażował się w walkę o tron polski. Przez swoich stronników (szlachtę litewską, większość biskupów oraz wpływowy ród małopolski Zborowskich) został ogłoszony królem Rzeczypospolitej, jednak próba zdobycia Krakowa nie powiodła się. Po śmierci Stefana Batorego, 12 grudnia 1586 roku, arcyksiążę Maksymilian zaczął ubiegać się o koronę polską. W elekcji 1587 roku był konkurentem Zygmunta III Wazy. W dniu 22 sierpnia 1587 roku mniejszość pola elekcyjnego obrała go królem Polski. Zyskał także poparcie nuncjusza papieskiego, który uważał taki wynik elekcji za pomyślny krok w stworzeniu ligi antytureckiej. 27 września 1587 roku w katedrze w Ołomuńcu zaprzysiągł swoje pacta conventa. W celu uzyskania polskiej korony rozpoczął interwencję zbrojną w Rzeczpospolitej i z terytorium Śląska najechał na Małpolskę.
Nie była to pierwsza próba przejęcia władzy w Polsce przez Habsburgów. Po śmierci Zygmunta Augusta i wygaśnięciu dynastii Jagiellonów cesarz Maksymilian II, zabiegami dyplomatycznymi, dążył do osadzenia na tronie polskim innego syna - Ernesta. Wówczas uniemożliwiła to szlachta, obawiając się nietolerancji religijnej pod władzą Habsburga. Ernest przegrał wówczas z Henrykiem Walezjuszem. W 1575 roku Maksymilian II podjął kolejną próbę w walce o koronę polską, tym razem zgłaszając swoją kandydaturę. Wówczas jednak także nie odniósł zamierzonego skutku, przegrywając ze Stefanem Batorym.
5 października 1587 roku przybył do Bytomia i stamtąd z oddziałem wojsk przekroczył granicę Królestwa Polskiego. 21 października 1587 roku zatrzymał się w Mogile skąd zamierzał wjechać triumfalnie do Krakowa. Na jego drodze stanął jednak ze swoją armią stronnik Zygmunta Wazy i polityczny przeciwnik Zborowskich, hetman wielki koronny Jan Zamoyski. Maksymilian Habsburg próbował wraz ze swoimi oddziałami zdobyć stolicę Polski jednak 24 listopada 1587 roku z powodu zbyt skromnych sił został spod jej murów odparty i zmuszony do wycofania się na Górny Śląsk. Podczas odwrotu wojska arcyksiążęce złupiły wiele wsi i jeszcze do końca grudnia 1587 roku operowały wzdłuż granicy oraz w okolicach Wielunia.
Arcyksiążę Maksymilian, wyciągnąwszy wnioski z nieskuteczności zabiegów dyplomatycznych ojca, po obwołaniu go królem, wkroczył zbrojnie do Polski, uzurpując sobie prawo do korony. Starł się zbrojnie z siłami koronnymi, dowodzonymi przez Jana Zamojskiego. Pokonany został w bitwach pod: Krakowem, Parzymiechami i ostatecznie 24 stycznia 1588 roku pod Byczyną. Po tej bitwie dostał się do niewoli; osadzony w twierdzy, w Zamościu, gdzie spędził ponad rok.
Po koronacji Zygmunta III Wazy Jan Zamoyski postanowił rozprawić się z wojskami arcyksiążęcymi i zmusić przebywającego na Górnym Śląsku Maksymiliana III Habsburga do zrzeczenia się praw do korony polskiej. Hetman przygotował plan wojenny i na początku 1588 roku sprowokował arcyksięcia do decydującej potyczki zbrojnej.
Hetman obszedł się z jeńcem bardzo łagodnie - najpierw zaprosił go do swojej kwatery, później zabrał do Zamościa, gdzie Maksymilian został ojcem chrzestnym córki Zamoyskiego i Gryzeldy Batorówny. Uwolniony dopiero na mocy traktatu bytomsko-będzińskiego z 10 marca 1589 roku.
9 marca 1589 roku arcyksiążę zwolniony został z Zamościa, na mocy układu bytomsko-będzińskiego, po zobowiązaniu się do zaprzysiężenia warunków tych układów i zrzeczenia się pretensji do tronu polskiego. Za sprawą uwolnienia Maksymiliana stała zapewne polityka utrzymania sojuszu z Habsburgami, jaką prowadził Zygmunt III Waza. Pomimo obietnic stawianych w warunkach uwolnienia nie zrzekł się tytułu króla polskiego i używał go do 1598 roku.
Na tym jednak nie zakończyła się próba uzyskania korony polskiej. Maksymilian prowadził tajne rokowania z Zygmuntem III Wazą w sprawie przejęcia przez Habsburga tronu polskiego; po Zygmuncie III, gdy ten obejmie swój dziedziczny tron szwedzki. W zamian za pomoc militarną i 400 000 guldenów królem Polski miałby zostać arcyksiążę Ernest. Cała ta intryga wyszły jednak na jaw nie przynosząc stronom układającym się oczekiwanego skutku.
Po opuszczeniu Królestwa Polskiego wyjechał do Czech. Następnie zajął się sprawami ustrojowymi zakonu krzyżackiego. W 1590 roku zawarł kompromis z Henrykiem von Bobenhausenem i objął oficjalnie urząd wielkiego mistrza. W 1593 roku został wyznaczony przez cesarza regentem Styrii. Od tej pory brał udział w działaniach wojennych na terenie Bałkanów przeciwko Imperium Osmańskiemu. Początkowo był podkomendnym Macieja Habsburga, później osobiście dowodził cesarską armią na Węgrzech i w Chorwacji. Nie odniósł żadnych znaczących zwycięstw i po sześciu latach kampanii wojennych powrócił do Niemiec. Osiadł w Mergentheim, gdzie rezydował do 1602 roku.
W 1599 roku powrócił do spraw zakonnych i przygotował reformę zgromadzenia krzyżackiego, która miała miejsce w 1606 roku. Utworzył w Mergentheim seminarium duchowne dla księży krzyżackich, równocześnie zlikwidował gałąź żeńską zgromadzenia oraz instytucje półbraci i familiarzy Zakonu.
W 1612 roku objął regencję w Tyrolu i zamieszkał w Innsbrucku. Odniósł tam sukces jako zdolny i zaradny administrator dzięki oszczędności i rozsądnej polityce fiskalnej.
Od początku XVII wieku zaangażował się w sprawy polityki wewnętrznej państwa Habsburgów. Opowiadał się za kompromisem pomiędzy katolikami i protestantami. W 1617 i 1618 roku doprowadził do wyboru Ferdynanda II Habsburga na króla Czech i Węgier. W 1618 roku przyczynił się do aresztowania kardynała Melchiora Khlesla, odpowiedzialnego za politykę zagraniczną państwa Habsburgów.
W 1612 roku wyznaczył swoim koadiutorem Jana Eustachego von Westernacha. W 1616 roku funkcję tę powierzył biskupowi Karolowi Habsburgowi.
Jego wielkim celem jako wielkiego mistrza była odbudowa pozycji Krzyżaków i uczynienie go użytecznym. Widział to przede wszystkim w perspektywie wytyczenia nowych celów i sposobów realizacji pierwotnej misji - walki z niewiernymi. Jako głównych przeciwników wdział tu Turków. Kiedy w 1593 roku Turcy oficjalnie wypowiedzieli Habsburgom wojnę, Maksymilian, ówczesny regent Styrii poprosił kapitułę generalną o rycerzy krzyżackich do walki. Zgłosiło się 30 rycerzy i 70 służebnych, a wyprawa roku 1594 roku stała się czynnikiem wzmacniającą wewnętrznie znajdujący się w kryzysie Zakon. Jednolicie ubrani i oznakowani rycerze stali się też bardziej widoczni. Na tej bazie zbudowano nową redakcję Statutów Zakonu, uchwaloną w 1606 roku - każdy rycerz wstępujący do Zakonu musiał odbyć trzyletnią służbę na pograniczu z Węgrami lub gdziekolwiek indziej i wyposażony w dwa konie służyć w walce z niewiernymi. Mimo, że w tym samym podpisano rozejm z Turkami to Zakon Krzyżacki otrzymał nowy impuls do działania. Maksymilian nie ograniczył się jedynie do sfery militarnej. Był świadomy upadku życia konwentualnego i duchowości Zakonu, które także bardzo oddziaływało na morale i tożsamość jego członków. W XVI wieku ze zgromadzenia odeszli praktycznie wszyscy kapłani i zachodził potrzeba szybkiego wykształcenia nowych księży. Stąd zapoczątkowany przez Maksymiliana proces otwierania własnych seminariów duchownych. Pierwsze z nich zostało otwarte w 1606 roku w Mergentheim.
Arcyksiążę pomyślał także o materialnej podstawie dalszego funkcjonowania Zakonu. Dzięki jego hojnej legacji (200.000 Guldenów) w 1621 roku zakupiono dobra we Freudenthal (Bruntal) na Morawach, które odegrały później bardzo ważną rolę w dziejach zgromadzenia.
Wielki mistrz Maksymilian zmarł 2 listopada 1618 roku w Wiedniu i został pochowany kościele parafialnym w Innsbrucku.
Żródła:
Maksymilian Habsburg
Arcyksiążę Maksymilian Habsburg - 42. Wielki Mistrz w "Zakon Krzyżacki - Zakon Szpitala Najświętszej Maryi Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie".
15-01-2025
08-10-2023