DOM BÁTHORY

BOCZNA GAŁŹ DOMU GUTKELEDÓW

herb rodu Báthory - pierwotna forma herbu

herby rodu Báthory - książęta [Princes] of Transylvania (Siedmiogrodu)

herb rodu Báthory - odmienny wariant herbu

herb rodu Báthory - przeniesiony do Polski w XVI wieku

herb Báthory odmiana herbu Trzy Zęby

Dynastia książąt siedmiogrodzkich panująca w latach 1571-1613. Ród ten wywodził się ze szlachty węgierskiej jako boczna linia Gutkeledów. W XIII wieku w nagrodę za zasługi wojenne przedstawiciele rodu otrzymali od króla Węgier Władysława IV majątek Bátor, od którego przyjęli potem nazwisko. Wkrótce wyodrębniły się najważniejsze gałęzie rodu, Somlyó (z której wywodzili się potem książęta Siedmiogrodu) i Ecsed (z której pochodziło wielu dostojników państwowych i kościelnych na Węgrzech), a także Simolin i Szaniszlófi. Od XII wieku była to znana rodzina magnacka na Węgrzech, której pierwotną siedzibę stanowiło miasteczko Nyirbator na terenie Górnych Węgier, a następnie Ecsed. W XV wieku wyodrębniła się druga linia, młodsza, której siedzibą stało się Somlyó (Sim­leu) w Siedmiogrodzie. Przedstawiciele tej rodziny wielokrotnie sprawowali wysokie funkcje w państwie węgierskim: palatyna (Stefan z Ecsed, zmarł w 1530 roku), naj­wyższego sędziego (Mikołaj z Ecsed, zmarł w 1584 roku oraz Stefan z Ecsed, zmarł w 1605 roku), podskarbiego (dwóch An­drzejów z Ecsed, zmarł w 1495 roku i drugi zmarł w 1534 roku), a przede wszystkim wojewody siedmiogrodzkiego (Stefan z Ecsed, panował w latach 1479­-1493, Stefan z Somlyó, panował w latach 1529-1530, Andrzej z Ecsed, panował w latach 1551-1553).

Ważnym okresem w historii rodu był XV wieku, kiedy jego znaczenie bardzo wzrosło. Stefan III z gałęzi Ecsed był palatynem Węgier (zginął w 1444 roku w bitwie pod Warną, gdzie był chorążym wojsk Władysława Warneńczyka). Spośród jego synów, Stefan V (zmarł w 1493 roku) został wojewodą siedmiogrodzkim, a Mikołaj III (zmarł w 1506 roku) biskupem Sremu i Vác, był także doradcą króla Macieja Korwina. Z kolei wnuk Stefana III, Stefan VII (zmarł w 1530 roku) został w 1519 roku palatynem Węgier. Walczył m.in. w bitwie pod Mohaczem, która spowodowała upadek królestwa węgierskiego.

Po klęsce pod Mohaczem Węgry podzieliły się między stronników różnych pretendentów do tronu. Ten podział dotknął także Batorych - Stefan VII opowiedział się za Ferdynandem Habsburgiem i po ucieczce spod Mohacza zorganizował jego elekcję na króla Węgier, natomiast przedstawiciele linii Somlyó poparli Jana Zapolyę. W efekcie brat Stefana VII, Andrzej IV otrzymał od Ferdynanda godność bana Belgradu, a jego syn Bonawentura był gubernatorem Siedmiogrodu w okresie, gdy opanował go Ferdynand. Z kolei Stefan VIII z linii Somlyó został mianowany przez Zapolyę wojewodą Siedmiogrodu. Jego synem był Stefan IX, który został wojewodą, potem księciem siedmiogrodzkim, a następnie królem Polski. Taki wzrost znaczenia przedstawiciela rodu spowodował, że członkowie linii Ecsed również odwrócili się od Habsburgów - Jerzy VI (syn Andrzeja IV) poślubił siostrę króla Stefana, Annę, łącząc obie gałęzie rodu. Owocem tego małżeństwa była córka Elżbieta, znana z legendy o kąpaniu się w krwi młodych kobiet w celu zachowania młodości.

Dynastię książęcą zapoczątkował Stefan III Batory z Som­lyó, książę siedmiogrodzki w latach 1571-1576 i król polski w latach 1576-1586. Po nim władzę w Siedmio­grodzie sprawowali jeszcze inni przedstawiciele rodziny Batorych: Krzysztof (panował w latach 1576-1581), Zygmunt (panował w latach 1576-1602 z przerwami), Andrzej (panował w 1599 roku) i Gabriel (panował w latach 1608-1613). Ostatnią przedstawicielką rodu Batorych była córka Andrzeja Batorego, (który nie był identyczny ze wspomnianym wyżej księciem) i Anny Za­krzewskiej Kostki, Zofia (żyła w latach 1629-1680), małżonka Jerze­go II Rakoczego.

herb Zygmunta I Batorego, księcia Siedmiogrodu

Polityka członków dynastii nie była jednolita, choć ich naczelnym celem było zachowanie odrębności państwowej wschodniej części dawnego królestwa węgierskiego i przeciwstawienie się objęciu w nim rządów przez Habsburgów. Główne oparcie politycz­ne dla Batorych stanowiła Turcja, której zwierzchnictwo nie było dla państwa nazbyt uciążliwe. Po obiorze Stefana Batorego na króla Polski ważnym punktem oparcia dla książąt siedmiogrodzkich pochodzących z tej dynastii stała się Rzeczpospolita. Odmienną po­litykę prowadził jedynie w pewnych okresach Zyg­munt Batory, łącząc się z Habsburgami przeciw Turcji w 1595 roku. Zapoczątkował on też starania o połączenie polityczne Siedmiogrodu, Wołoszczyzny i Mołdawii. Jego abdykacje na korzyść Habsburgów i niespo­dziewane powroty na tron komplikowały i tak trud­ną sytuację polityczną. Wyraźnie propolską politykę prowadził Andrzej Batory, którego zaangażowanie w konflikt mołdawsko-wołoski sprowokowało do wy­stąpienia przeciw niemu hospodara wołoskiego Mi­chała Walecznego. Doprowadziło to do klęski i śmier­ci Andrzeja, utraty Siedmiogrodu na rzecz Michała w 1599 roku, a później Habsburgów. Walka podjęta przez Zygmunta Batorego o odzyskanie księstwa zakończy­ła się niepowodzeniem. Dopiero w 1608 roku udało się uzyskać tron siedmiogrodzki kolejnemu przedsta­wicielowi Batorych, Gabrielowi. Podążając śladem Zygmunta, próbował on podporządkować sobie Wo­łoszczyznę i Mołdawię, tym razem jednak działa­jąc w porozumieniu z Turcją. Jednak jego nadmierne wzmocnienie przez zdobycie Wołoszczyzny, konflikt o niezapłacony trybut, a przede wszystkim zdrada je­go przedstawiciela u Porty Ottomańskiej, Gabriela Bethlena, doprowadziły do upadku i śmierci młodego księcia.

herb Elżbiety Batory (zmarła 21 sierpnia 1614 roku)

W polityce wewnętrznej Batorowie, z wyjątkiem Gabri­ela, wyraźnie podkreślali swe przywiązanie do katoli­cyzmu, co było dość znamienne wobec protestanckiej w większości ludności tego państwa. Konfliktogenna okazała się polityka społeczna, przede wszystkim ode­branie specjalnych praw Seklerom, co spowodowało powstania tej grupy ludności przeciw Batorym. Dzie­jowa rola Batorych polega przede wszystkim na ukon­stytuowaniu księstwa siedmiogrodzkiego, jako odręb­nego państwa, wasalnego wprawdzie wobec Turcji, prowadzącego jednak samodzielną i aktywną politykę. Szczególne znaczenie ma postać Stefana Batorego, nie tylko twórcy księstwa, ale także wybitnego władcy polskiego, wodza i reformatora wojskowego. Przebły­ski politycznego geniuszu, mimo okazywanej często niedyspozycji psychicznej (dziedziczna w tym rodzie epilepsja), wykazał jego bratanek Zygmunt Batory, zapoczątkowując kontynuowaną przez większość książąt siedmiogrodzkich politykę współpracy polityczno-wojskowej z księstwami rumuńskimi. Próbował ją także dość skutecznie realizować Gabriel Batory.

Linie Ecsed i Somlyó wygasły ostatecznie w XVII wieku, dłużej przetrwali jedynie przedstawiciele rodu Batorych noszący nazwisko Simolin, którzy przenieśli się do Prus i Kurlandii, służąc m.in. jako rosyjscy dyplomaci. W XIX wieku przedstawiciele tej rodziny powrócili do nazwiska rodowego przyjmując tytuł książąt Batory.

Żródła:

"Słownik dynastii Europy" - pod redakcją Józefa Dobosza i Macieja Serwańskiego

Dynastia Batory w "Wikipedii"

08-01-2022