herb Pogoń Litewska odm.
Sanguszkowie (pierwotnie Sanguszkowicze) - magnacki ród książęcy herbu Pogoń Litewska, wywodzący się od księcia Sanguszki (od jego imienia pochodzi nazwisko rodu) syna księcia Fiodora (brat Jagiełły - później Władysława II Jagiełły króla Polski), wnuka wielkiego księcia litewskiego Olgierda, prawnuka wielkiego księcia litewskiego Giedymina. Wcześniejsza literatura na podstawie błędnych przekazów latopisarskich uznawała Sanguszków za potomków księcia Lubarta Giedyminowicza. Sami zainteresowani także nie byli chyba pewni swojego pochodzenia, albowiem na podstawie mylnego przekonania o pochodzeniu od wspomnianego Lubarta swego czasu używali nazwiska . Twórca potęgi rodu, książę Paweł Karol Sanguszko (urodzony w 1680 roku, zmarł w 1750 roku), za królewskim przyzwoleniem przemianował nawet znajdujący się w jego posiadaniu Lewartów na Lubartów. Obecnie historycy, powołując się na historyczne źródła dokumentowe, raczej nie mają wątpliwości co do pochodzenia tego rodu od Olgierda Giedyminowicza. Pierwotnie dobra Sanguszków znajdowały się na Wołyniu. Z czasem rodzina nabyła nowe na Podolu i w Małopolsce (Lubartów, Tarnów). Na przełomie XV i XVI wieku ród podzielił się na dwie główne linie: - linia koszyrsko-niesuchoiżska - zapoczątkowana przez Aleksandra, dzieląca się na dwie gałęzie: - gałąź koszyrska ("Sanguszkowie-Koszyrscy") - zapoczątkowana przez Michała, wymarła w 1653 roku, - gałąź niesuchoiżska ("Sanguszkowie-Niesuchoiżscy") - zapoczątkowana przez Andrzeja, wymarła w 1591 roku, - linia kowelska ("Sanguszkowie-Kowelscy") - zapoczątkowana przez Michała, istnieje po dziś dzień.Początki rodu książąt Sanguszków
Rodowód XX. Sanguszków wywodzi się od wielkiego księcia litewskiego Olgierda. Wśród imion dwunastu synów Olgierda występuje najmłodszy Fedor. Około 1350 roku Olgierd poślubił drugą żonę, księżniczkę twerską, Juliannę, która była matką m.in. późniejszego króla Jagiełły. Protoplasta Sanguszków kniaź Fedor i Jagiełło byli więc braćmi przyrodnimi. Książę Fedor Olgierdowicz po raz pierwszy pojawia się w znanych nam obecnie źródłach w związku z wyprawą króla Ludwika Węgierskiego na w roku 1377. Wszystkie te wiadomości czerpiemy z "Chronicon Livoniae" inflanckiego kronikarza Hermana z Wartbergu oraz z listu króla Ludwika do Franciszka Carrary. Druga źródłowa wiadomość, dotycząca kniazia Fedora Olgierdowicza, ma charakter dokumentowy i pochodzi z 1387 roku, kiedy to potwierdził dokument dotyczący Halicza. Książę Fedor Ratneński w kopiach tego dokumentu występuje jako dux, a posiadanie przez niego pozwala identyfikować go jako protoplasty rodu XX Sanguszków. Istnieje jeszcze kilka dokumentów tego księcia, przeważnie niedatowanych, w których występuje on jako "kniaź Fedor Olgierdowicz brat królewski". Przestał żyć po roku 1398 a przed 1400. Kniaź Fedor, prawdopodobnie z nadania swojego ojca Olgierda lub też stryja Lubarta, władał Księstwem Ratneńskim na Polesiu Wołyńskim. Główne ośrodki osadnicze tego księstwa to: Ratno, Lubowl, Kobryń, Wetły. Przejściowo był również w posiadaniu Żydaczowa. Synowie Fedora, Roman i Hurko, byli przodkami kniaziów Kobryńskich i Hurkowiaków. Ci ostatni wymarli w XV wieku i dobra ich przejął po swoich synowcach kniaź Sanguszko Fedkowicz. Około roku 1490 wygasł też ród Kobryńskich. Ród kniazia Fedora Olgierdowicza kontynuują książęta Sanguszkowie do dziś w tzw. linii kowelskiej. Samo imię "Sanguszko", które przeszło w nazwisko, pod względem semantycznym nie jest dostatecznie objaśnione. Znakomity badacz genealogii kniaziów litewsko-ruskich, Józef Wolff przypuszczał, że pochodzi ono "od zepsutego imienia Semen". Zatem "Sanguszko" wywodzi się od zdrobnienia imienia ruskiego Semen - Sendiuszko, Sanguszko. Książę Sanguszko Fedkowicz tak nam się przedstawia w dokumencie wystawionym 21 sierpnia 1433 roku w Brodni: "My książę Sanguszko potwierdzamy niniejszym i obwieszczamy wszem, że dobra Ratno z ich okręgiem od najdostojniejszego władcy pana Władysława z łaski bożej króla Polski i pana naszego przyrodzonego przyjęliśmy w dzierżawę (...)". Z chwilą przybycia na Litwę królewicza Kazimierza Jagiellończyka w charakterze wielkiego księcia, kniaź Sanguszko postanowił się przed nim ukorzyć. W sierpniu 1440 roku w Wilnie wraz z synami składa hołd i przysięgę wierności nowemu wielkiemu księciu. W zamian za to dostaje na razie dobra: Korostycze, Oleszkowicze i Szczosławicze przyległe do Trościanicy w powiecie kamienieckim, w brzeskim zaś 2 wsie: Romanowo i Iwaszkowo. Wreszcie, 23 marca 1443 roku dostaje mandat wielkoksiążęcy w języku ruskim. Oto jego treść: "Ot welikoho kniazia Kazimira korolewicza, ko wsim mużem Ratnianom i Wetlanom. Dalijesmo Ratno i Wetły kniaziu Sonkuszku i sa wsiami wami, jakoż jest' jeho otczyna i wy by jeho byli posłuszni swojeho otczycza,a inoho nikoho. Pisan w Wersztach w piatnicu tretej nedeli welikoho posta, marta 23 deń, indykta 6". Dokument ten jest bardzo ważny dla genealogów, albowiem stwierdza, że Ratno i Wetły to "otczyna" (ojcowizna) kniazia Sanguszki. Skoro zaś Fedor Olgierdowicz tytułował się kniaziem ratneńskim to Sanguszko musiał być jego synem, jeśli dobra ratneńskie były jego ojcowizną. Jest to dostateczny dowód na to, że książęta Sanguszkowie wywodzą swój ród od księcia Fedora Olgierdowicza. Jeszcze za swojego życia zapisał kniaź Sanguszko żonie swojej Hance dobra: Trościanicę, Dziesiuchicze, Nujno,Hrabów, Berezów.. Była to oprawa wdowia kniahini. Po jej śmierci dobrami tymi, miały się podzielić ich dzieci. Po raz ostatni kniaź Sanguszko występuje w dokumentach w roku 1454. Zapewne wkrótce po tym roku zmarł. Żona, jego zmarła na krótko przed 1475 roku. Synów kniazia Sanguszki znamy czterech: Wasyla, Iwana, Aleksandra i Michała. Dwaj pierwsi przestali żyć przed rokiem 1476. Aleksander i Michał Sanguszkowie dali początek dwom liniom tego rodu: pierwszy - linii koszyrsko-niesuchojeżskiej, drugi - kowelskiej. Przedstawiciele męscy dwóch gałęzi linii koszyrsko-niesuchojeżskiej wygaśli już w XVI i XVII wieku. Ród kniaziów Sanguszków jest kontynuowany przez tzw. linię kowelską. Kniaź Michał Sanguszkowicz, syn Sanguszki Fedkowicza, w zamian za Trościanicę, którą król Kazimierz Jagiellończyk odebrał, dostał Chwalimicze, Tyszkowce, Zajęczyce i Wołkowicze. Po zmarłym bracie Iwanie otrzymał ziemie nad rzeką Wyżwą. Wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk nadał mu przywilej na Kowel na Wołyniu. Król Zygmunt Stary w roku 1508 nadaje swoim dworzanom, kniaziom Januszowi i Wasylowi Michałowiczom Sanguszkowiczom puszczę śmidyńską w powiecie włodzimierskim nad rzeką Wyżwą. Jego brat Wasyl w 1518 roku otrzymał od króla Zygmunta "Starego" przywilej na lokację miasta w Kowlu. Zmarł około 1558 roku pozostawiając tylko jednego syna Hryhorego i 3 córki. Hryhory Sanguszko w 1552 roku pojął za żonę Nastazję Hornostajównę, wojewodziankę nowogrodzką. Wspomniany jest tylko w kilku zapiskach sądowych, zmarł zapewne w 1555 roku pozostawiwszy syna Andrzeja i córkę Fedorę. Kniaź Andrzej ożenił się z Zofią Sapieżanką, córką Pawła Sapiehy, kasztelana kijowskiego. Nie zajmował żadnych urzędów, władając spokojnie dobrami: Smolany, Obylce i Horwol. Żona urodziła mu syna Szymona i 2 córki: Helenę i Aleksandrę. Zmarł w Smolanach 26 stycznia 1591 roku. Stał się już osobą wiele znaczącą w Rzeczypospolitej w czasach panowania Wazów. Za młodu wychowywał się pod opieką Lwa Sapiehy i jego braci. Dzięki swym potężnym kuzynom zaczyna szybko robić karierę polityczną, zdobywając kolejno coraz wyższe urzędy. W maju 1620 roku zostaje mianowany marszałkiem orszańskim. W tymże roku,16 grudnia, objął kasztelanię mścisławską, a wreszcie 31 maja 1626 roku został wojewodą witebskim. Dzięki tym urzędom znacznie powiększył też swoje dobra. W roku 1606 poślubił Annę Zawiszankę, która w posagu wniosła mu Raków w powiecie mińskim. Szymon Samuel Sanguszko porzuca prawosławie i przechodzi na katolicyzm. Zasłużył się w wojnach ze Szwecją i Rosją w czasach panowania Zygmunta III Wazy. Pełnił też obowiązki posła do Moskwy. Był człowiekiem wykształconym i artystą-amatorem. Zmarł w listopadzie 1638 roku pochowany został w Białym Kowlu "Pierwszą jego żoną była Anna Zawiszanka z którą miał 3 synów i 5 córek. Druga żona Helena z Gosiewskich urodziła mu jedną córkę. Spośród synów, najstarszy Kazimierz zginął w 1655 roku w czasie wojny z Moskwą będąc jeszcze kawalerem, Hieronim był biskupem metońskim a następnie smoleńskim, Jan Władysław kontynuator linii kowelskiej XX Sanguszków - był rotmistrzem i pułkownikiem chorągwi husarskiej. Ożenił się z Anną Izabellą Radziwiłłówną. Książę Jan Władysław Sanguszko miał tylko dwoje potomstwa, syna Hieronima i córkę Katarzynę. Właśnie syna księcia Hieronima i Konstancji Sapieżanki, Paweł Karol, urodzony w 1682 roku w Zahajcach, miał się okazać twórcą prawdziwie magnackiej fortuny Sanguszków. Paweł Karol miał troje rodzeństwa, brata Kazimierza Antoniego zmarłego bezpotomnie i dwie siostry Annę i Krystynę. Anna została żoną Karola Stanisława Radziwiłła kanclerza litewskiego, Krystyna wyszła za mąż za Władysława Józefa Sapiehę, wojewodę mińskiego. Paweł Karol Sanguszko w 1711 roku zostaje podskarbim nadwornym litewskim, w 1713 roku marszałkiem nadwornym, zaś w 1734 roku marszałkiem wielkim litewskim. Po raz pierwszy żeni się w 1707 roku z wdową po swoim bracie, Bronisławą z Pieniążków. Małżeństwo to było bezdzietne. Po śmierci pierwszej żony żeni się po raz drugi w 1710 roku z Marią Anną z Lubomirskich, córką Józefa Karola Lubomirskiego (zmarł w 1702 roku), marszałka nadwornego a później wielkiego koronnego, starosty zatorskiego, sandomierskiego, niepołomickiego, soleckiego, lubomlskiego, ryskiego, hrabiego na Jarosławiu, Wiśniczu i Tarnowie. Józef Karol Lubomirski wraz z ręką Teofili Ludwiki z Zasławskich (matki Marii Anny) otrzymał też ordynację ostrogską liczącą około1000 miast, miasteczek i wsi.. Po śmierci brata, Aleksandra Dominika Lubomirskiego, w 1720 roku Maria Anna Sanguszkowa staje się jedyną dziedziczką olbrzymiej, największej w ówczesnej Rzeczypospolitej, fortuny. W dniu 5 maja 1712 roku urodził się w Lubartowie (wtedy jeszcze Lewartowie) jedyny syn Pawła Karola Sanguszki z Marią Anną z Lubomirskich, Janusz Aleksander. Prawem dziedzictwa na niego też przeszły dobra po matce, która zmarła w 1729 roku. Olbrzymi majątek byłby roztrwoni dość szybko, gdyby nie interwencja ojca. Wymógł on na synu zapis na hrabstwo tarnowskie i księstwo zasławskie. W ten sposób XX Sanguszkowie stali się właścicielami Zasławia i Sławuty nad Horyniem, a także Tarnowa. Resztę ordynacji ostrogskiej rozebrali Lubomirscy. Sanguszkowie zdołali jednak zatrzymać w swych rękach Tarnów, Lubartów (taka nazwa od 1743 roku) oraz Sławutę na Wołyniu. Szymon Samuel (zmarł w 1638 roku), wojewoda miński i witebski, jako pierwszy z rodu przeszedł z prawosławia na katolicyzm. Paweł Karol (zmarł w 1759 roku), marszałek wielki litewski, przez małżeństwo wszedł w posiadanie olbrzymich dóbr ziemskich ordynacji ostrogskiej. Janusz (zmarł w 1773 roku), syn Pawła Karola, w 1753 roku podzielił dobra ordynacji pomiędzy kilka domów magnackich oraz szlachtę (tzw. "transakcja kolbuszowska"), wywołując wielki skandal polityczno-dyplomatyczny. W epoce rozbiorowej Sanguszkowie uczestniczyli w powstaniach narodowych, brali udział w życiu politycznym i społecznym Galicji. Czołowymi przedstawicielami rodu w tym okresie byli: książę Eustachy Erazm (żył w latach 1768-1844), generał. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej w 1792 roku. W powstaniu kościuszkowskim w 1794 roku jako dowódca dywizji, walczył m.in. pod Szczekocinami, gdzie uratował życie Tadeuszowi Kościuszce oraz w obronie Warszawy. W Księstwie Warszawskim wystepował jako wiceregimentarz pospolitego ruszenia. W 1812 roku został tytularnym adiutantem cesarza Francuzów Napoleona I, wziął udział w kampanii moskiewskiej. Po klęsce cesarza w 1814 roku osiadł we własnych dobrach na Wołyniu; ksiażę Eustachy Stanisław (żył w latach 1842-1903), polityk galicyjski, konserwatysta. W latach 1873-1879 był posełem do Rady Państwa w Wiedniu. W latach 1873-1901 był posłem do Sejmu Krajowego Galicji, w latach 1885-1895 został jego marszałkiem. W latach 1895-1898 został namiestnik Galicji. Zwolennik porozumienia polsko-ukraińskiego; książę Roman Stanisław (żył w latach 1800-1881), działacz polityczny i społeczny, uczestnik powstania listopadowego w latach 1830-1831, w czasie którego został adiutantem generała Jana Skrzyneckiego. Po powstaniu listopadowym został skazany na zesłanie na Syberię. Od 1834 roku służył w wojsku rosyjskim, biorąc udział w walkach z plemionami kaukaskimi. W 1845 roku powrócił do kraju i osiadł w rodzinnym majątku. Zwolnił swych poddanych z obowiązku pańszczyzny. Dbał o rodzinną bibliotekę w Sławucie, którą znacznie powiększył i książę Władysław Hieronim (żył w latach 1803-1870), polityk galicyjski, konserwatysta. Od 1847 roku członek Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego. Od 1854 roku prezes Towarzystwa Sztuk Pięknych w Krakowie. W latach 1861-1869 był posłem do galicyjskiego Sejmu Krajowego. Od 1861 roku dożywotni członek austriackiej Izby Panów.