Beatrycze Ballenstedt Askańska (urodzona w 1270 roku, zmarła miedzy 10 kwietnia 1312 rokiem a 26 kwietnia 1316 rokiem) herb

Córka Ottona V "Długiego" Ballenstedt Askańczyka, margrabiego brandenburskiego, regenta (wicekóla) Czech i Judyty Popponen-Robertyng zu Hennenberg, córki Hermana I Popponen-Robertyng, hrabiego von Hennenberg.

Regentka świdnicko-jaworska i Lwówka od 9 listopada 1301 roku do grudnia 1307 roku.

4 października 1284 roku w Berlinie poślubiła Bolka (Bolesława) I "Surowego, Chwalebnego, Srogiego, Wielkiego" Piast (urodzony pomiędzy 1252 a 1256 rokiem, zmarł 9 listopada 1301 roku), regenta legnickiego i wrocławskiego, księcia jaworskiego, księcia Lwówka, księcia na Świdnicy, Ząbkowic, Strzelinie, Ziębicach. Poślubiła między 20 września 1308 rokiem a 16 czerwcem 1311 rokiem Władysława Piasta (urodzony między 1277 a 1283 rokiem, zmarł między 16 września 1351 rokiem a 8 września 1352 rokiem), księcia na Koźlu, Bytomiu, Toszku, Siewierzu.

Beatrycze miał sześcioro rodzeństwa, trzech braci i trzy siostry. Albert Otto zmarł w młodym wieku, a najstarszy, Herman, odziedziczył całą domenę ojcowską. Ponadto miała siostrę Matyldę żony Henryka IV "Probus", księcia wrocławskiego i wielkiego księcia-seniora Polski. Pozostałe dwie siostry to: Kunegunda, która zmarła niezamężna i Judyta, która poślubiła Rudolfa I Askańczyka. Prawdopodobnie, ślub Beatrycze i księcia Bolka I zaaranżowała jej siostra, Matyldy.

Była drugą córką Ottona V "Długiego", margrabiego brandenburskiego na Salzwedel i Judyty von Henneberg, dziedziczki Coburg i Schmalkalden. Jako najstarsza córka Ottona V Beatrycza urodziła się najwcześniej w 1269 roku, tj. w rok po ślubie jej rodziców, który odbył się w paździer­niku 1268 roku. Koniec 1269 roku jako datę urodzenia Beatryczy podał H. Krabbo i przyjął, że w chwili zaręczyn, tj. 29 kwietnia 1279 roku, Beatrycza miała ukończone 9 lat. Podobne stanowisko zajął już wcześniej K. Wutke, opowiadając się za 1270 roku jako datą urodzenia Beatryczy. Data zaślubin i ślubu Beatryczy, który odbył się w pięć lat po zaręczynach, wskazuje na fakt, że w chwili zaręczyn Beatrycza nie osiągnęła jeszcze wieku odpowiedniego do małżeństwa. Jak już wcześniej nadmieniłam, mogła ona przyjść na świat najwcześniej w 1269 roku. Termin ad quem jej urodzenia wyznacza, moim zdaniem, 1272 roku, wstępując bowiem w związki małżeńskie 4 października 1284 roku Beatrycza powinna mieć ukończone 12 lat.

Dokładna data narodzin Beatrycze oraz zaręczyn i ślubu z Bolkiem I przez wiele lat była kwestią dyskusyjną. Obecnie przyjmuje się, że urodziła się około 1270 roku, a więc w chwili zaręczyn, które odbyły się 19 kwietnia 1279 roku w Szpandawie, miała około dziewięciu lat, natomiast w momencie ślubu około lat czternastu.

Beatrycza została żoną Bolka, księcia śląskiego, świdnicko-jaworskiego. Na kilka lat przed zawarciem związku małżeńskiego przez Bolka i Beatrycze odbyły się 19 kwietnia 1279 roku w Szpandawie ich zaręczyny. Wy­dawca "Chronica principum Saxoniae ampliata" O. Holder-Egger prze­kazał wiadomość, że zaręczyny miały miejsce w 1289 roku. Data zaręczyn wywołała szeroką dyskusję wśród historyków. Kilku badaczy przyjęło 1289 roku za prawdopodobną datę tego wydarzenia. Dokładnym ustaleniem daty rocznej zaręczyn Bolka i Beatryczy zajął się K. Wutke, biorąc pod uwagę argumenty natury biologicznej i pomyłkę paleograficzną. Wutke ustalił, że Bolko i Beatrycza zaręczyli się 19 kwietnia 1279 roku. Świadczy o tym chociażby dyspensa wydana przez biskupa wrocławskiego Tomasza II w 1285 roku, z której jasno wynika, że w chwili jej udzielania związek mał­żeński był już zawarty. Ponadto, zdaniem Wutkego, O. Holder-Egger wydając "Chronica principum Saxoniae ampliata" źle odcyfrował zapis roczny MCCLXXIX, umieszczając MCCLXXXIX, i tak powstało główne źródło nieporozumień.

Ślub Bolka i Beatryczy odbył się dopiero w pięć lat po zaręczynach, tj. 4 października 1284 roku w Berlinie. Wiadomość o tym fakcie z dokładną datą dzienną podaje "Chronica principum Saxoniae ampliata". O. Holder-Egger chciał być w tym wypadku konsekwentny i przesunął datę ślubu o 10 lat później, podobnie jak datę zaręczyn, i dlatego z zapisu kroniki wynika, jakoby ślub odbył się 4 października 1294 roku. Jest to jednak niemożliwe chociażby ze względu na wydaną w 1285 roku dyspensę, stwierdzającą pełną konsumację małżeńską.

Księżna Beatrycze brandenburska była żoną twórcy podwalin potęgi księstwa świdnicko-jaworskiego - Bolka I "Surowego". Małżeństwo z mało jeszcze znaczącym księciem śląskim okazało się aktem czysto politycznym. Ojciec poszukiwał sojuszników na Śląsku w walce z królem niemieckim Rudolfem I Habsburgiem o wpływy w Czechach. Tego ostatniego popierał książę wrocławski Henryk IV "Probus", więc książę Bolko I "Surowy" miał być przeciwwagą dla owego sojuszu. Nie bez znaczenia przy planowaniu małżeństwa okazały się zażyłe kontakty z dynastią askańską jego ojca Bolesława II "Rogatki" ożenionego z Jadwigą, córką hrabiego Anhaltu Henryka I. Pierwsza wizyta księcia Bolka I "Surowego" na dworze brandenburskim miała miejsce 19 kwietnia 1279 roku.

Z uwagi na zbyt bliskie pokrewieństwo obojga małżonków (w trzecim i czwar­tym stopniu) - mieli wspólnego przodka w osobie króla czeskiego Przemysława Ottokara I - potrzebna była papieska zgoda na ten ślub, o którą wystąpił 18 maja 1285 rokuw imieniu pa­pieża Honoriusza IV udzielił biskup wrocławski Tomasz II. Od tej pory Beatrycza występuje wszędzie jako żona Bolka I, księcia świdnicko-jaworskiego, a Bolko w dokumencie Ottona V określony jest jako: "dilecte genere nostro inclito principe Polkone duci Slesie".

Nie zachowało się zbyt wiele informacji o życiu i działalności Beatrycze w latach pomiędzy ślubem i śmiercią Bolka I "Surowego". Zapewne ograniczała się do wypełniania funkcji reprezentacyjnych, zajmowania dworem, a także rodzeniem i wychowywaniem dość licznego potomstwa. Pojawia się jednak w kilku zachowanych dokumentach wystawionych przez księcia, między innymi w sprawach nadań. Można przypuszczać, że zgodnie z ówczesną obyczajowością i rolą książęcych małżonek oddawała się także działalności charytatywnej, troszcząc się o ubogich. Ważnym aspektem jej działalności było wspieranie Kościoła. Uznawana jest za współfundatorkę i dobrodziejkę klasztoru Klarysek w Strzelinie, który Bolko I "Surowy" ufundował i wyposażył w 1295 roku. Księżna okazała się też hojną donatorką klasztorów Benedyktynek w Lubomierzu i Cystersów w Krzeszowie. Temu ostatniemu wspólnie z mężem podarowała czternaście wsi oraz osadę miejską Lubawkę.

Beatrycze była w kolejnej ciąży, kiedy 9 listopada 1301 roku niespodziewanie zmarł Bolko I "Surowy". Kilka tygodni później urodziła córkę Annę, ostatnie dziecko ze związku z księciem. Ze względu na małoletność trzech żyjących synów - Bernarda (około 13-16 lat), Henryka (około 5-9 lat) i Bolka II (około 1-2 lata) - objęła w księstwie rządy regencyjne. Oparciem w sprawowaniu władzy stał się jej brat - margrabia brandenburski Herman III "Długi", w imieniu którego występował rycerz Hermann von Barby.

Niewiadomo, w jakim stopniu rządy Beatrycze jako regentki były niezależne. Kilka zachowanych dokumentów, wskazuje na troskę o klasztory i Strzegom, który stanowił jej wdowią oprawę. 16 marca 1305 roku ku czci i pamięci zmarłego męża oraz dla zbawienia duszy własnej i swych następców ufundowała i wyposażyła w dochody kaplicę pod wezwaniem Świętego Krzyża i Najświętszej Marii Panny strzegomskiego zamku.

Największą jednak fundacją księżnej Beatrycze był bez wątpienia klasztor Benedyktynek założony w jej ukochanym Strzegomiu. Akt fundacyjny w tej sprawie księżna sporządziła 29 listopada 1307 roku. Początkowo benedyktynki mieszkały w zamku, sprawując pieczę nad kaplicą ufundowaną przez księżnę, a przejętą przez nie na własność w 1332 roku. Wprowadzenie zakonnic do klasztoru odbyło się krótko po wydaniu aktu. Oprócz działalności charytatywnej i fundacyjnej angażowała się Beatrycze w sprawy związane z funkcjonowaniem księstwa, rozsądzając spory swoich poddanych i zatwierdzając ugody, darowizny, nadania i umowy. Przykładem takich działań może być dokument z 4 grudnia 1305 roku, w którym księżna poświadcza zawarcie ugody pojednawczej między zabójcą i rodziną zabitego młynarza ze Stanowic - Konrada von Langiberc.

Rządy regencyjne Beatrycze w księstwie świdnicko-jaworskim trwały do grudnia 1307 roku. Z 24 grudnia 1307 roku pochodzi pierwszy znany samodzielny dokument najstarszego z jej synów - Bernarda - zatwierdzający nadanie księżnej dla klasztoru Benedyktynek w Strzegomiu.

Zapewne efektowi zbliżenia księcia Bernarda "Statecznego" z księciem krakowskim Władysławem "Łokietkiem" przypisać należy drugie małżeństwo Beatrycze z księciem kozielskim Władysławemo, wywodzącego się z górnośląskiej linii dynastii piastowskiej,. Nie jest znana dokładna data ich ślubu, aczkolwiek musiał się on odbyć pomiędzy 1308 a 1311 rokiem. Między 20 września 1308 roku a 16 lipca 1311 roku doszło do zawarcia powtórnego związku małżeńskiego przez Beatrycze, miano­wicie z Władysławem, księciem kozielskim. Z 20 września 1308 roku pochodzi dokument, wystawiony przez Beatrycze, określoną jako "Herzogin von Schlesien und Herrin von Fürstenberg". Tytulatura Beatryczy wy­raźnie wskazuje, że nie poślubiła ona jeszcze Władysława kozielskiego. Z pewnością jednak pobrali się przed 16 lipca 1311 roku, ponieważ w tym dniu młodzi synowie Bolka świdnicko-jaworskiego, książęta śląscy: Ber­nard, Henryk i Bolko, wystawili dokument, w którym tytułują swoją matkę księżną kozielską.

Beatrycze w związku małżeńskim z Władysławem kozielskim pozostała już do swojej śmierci, której dokładnej daty nie znamy. Pewne światło na czas jej zgonu rzuca dokument męża wystawiony 16 kwietnia 1316 roku, w którym wymienia się Beatrycze jako osobę już nieżyjącą. Niestety, nie wiadomo, gdzie księżna została po śmierci pochowana. Wydaje się, że potomni zachowali o Beatrycze dobre wspomnienia. Wiele do zawdzięczenia miało jej duchowieństwo. W Mauzoleum Piastów Świdnicko-Jaworskich w Krzeszowie cystersi, pamiętając o hojności Beatrycze dla klasztoru, ustawili barokową rzeźbę księżnej. Być może przedstawiono ją także na jednym z malowideł na sklepieniu.

Według dawnych ustaleń genealogów ze związku małżeńskiego Bolka i Beatryczy pozostało ośmioro dzieci:

Judyta (urodzona około 1287 roku, zmarł 15 września 1320 roku), żona Stefana I (urodzony 14 marca 1271 roku, zmarł 10 grudnia 1310 roku), księcia Dolnej Bawarii,

Bolko (urodzony około 1288 roku, zmarł 30 stycznia 1300 roku),

Bernard (urodzony około 1291 roku, zmarł 6 maja 1326 roku), książę na Jaworze, Świdnicy i Ziębicach, książę zastawny na Niemczy, po nim potomstwo,

Henryk I (urodzony między urodzony 1292 a 1296 rokiem, zmarł około 15 maja 1346 roku), książę w Świdnicy i na Ziębicach, po nim tylko córka,

Elżbieta (urodzona i zmarł w 1300 roku),

Małgorzata (urodzona i zmarła w 1300 roku),

Bolko II (urodzony 1 lutego 1300 roku, zmarł 11 czerwca 1341 roku), książę na Jaworze, na Lwówku Śląskim, na Świdnicy i na Ziębicach, po nim potomstwo,

Anna "Pogrobowiec" (urodzona 21 listopada 1301 roku, zmarł około 24 czerwca 1334 roku), ksieni klasztoru Św. Klary w Strehlen.

Według Przemysława Jaworskiego we "WŁADCY BRANDENBURGII I PRUS - Genealogia"- autor przypisuje również Elżbietę (urodzona około 1283 roku, zmarła między lutym a marcem 1355 roku lub przed 2 lutego 1356 roku), żonę Warcisława IV, księcia wołogoskiego, księcia słupsko-sławieńskiego, książę Rugii.

Kazimierz Jasiński na pod­stawie niezaprzeczalnych dowodów źródłowych ustalił inną kolejność nie 8, lecz 12 dzieci:

Beatrycze (urodzona w 1290 roku, zmarła 25 sierpnia 1322 roku), żona Ludwika IV (urodzony 1 kwietnia 1282 roku, zmarł 11 października 1347 roku), księcia Górnej Bawarii, króla niemieckiego i cesarza rzymskiego,

Syn (urodzony około 1301 roku, zmarł 24 grudnia 1307 roku),

Katarzyna.

Bolko I zmarł nagle w dniu 9 listopada 1301 roku i został pochowany w klasztorze w Krzeszowie. W tym czasie, Beatrycze była w zaawansowanej ciąży z ich najmłodsza córka, Anna, która urodziła się dwa tygodnie po smierci Bolka. Bolko I pozostawił po sobie synów, ale ponieważ byli nieletni w tym czasie brat Beatrycze Herman V, margrabiego brandenburskiego na Salzwedel objął regencję i opiekę nad dziećmi Bolka.

Po prawie siedmiu latach wdowieństwa, Beatrycze poślubiła ponownie Władysława, księcia na Koźlu, Bytomi i Siewierzu.

Z drugiego małżeństwa doczekała się:

Kazimierz III (urodzony około 1312 roku, zmarł przed 2 marca 1347 roku), książę na Kożlu, zmarł bezpotomnie,

Eufemia [zwana też Ofką] (urodzona około 1313 roku, zmarła 3 stycznia 1378 roku), poślubiła Konrada I (urodzony między 1292 a 1298 rokiem, zmarł 22 lub 27 grudnia 1366 roku), księcia oleśnickiego.

Beatrycza zmarła po 10 kwietnia 1312 roku, ale przed 26 kwietnia 1316 roku, w wieku około czterdziestym szóstym roku życia. Świadczy o tym dokument z datą 26 kwietnia 1316 roku wystawiony przez Władysława, księcia kozielskiego, z następującą wzmianką: "pro salute ... necnon in testamentum dilecte coniugis nostre Beatris felicis recordationis". Nie znamy miejsca jej wiecznego spoczynku.


Żródła:

KSIĘŻNA BEATRYCZE BRANDENBURSKA w "Encyklopedia"


"WŁADCY BRANDENBURGII I PRUS - Genealogia"- autor: Przemysław Jaworski - 2018


"ŚLĄSKI KWARTALNIK HISTORYCZNY SOBÓTKA"


"KSIĘŻNA BEATRYCZE BRANDENBURSKA (ok. 1270-ok. 1316)" - Andrzej Dobkiewicz


Beatrice of Brandenburg w "WikipediA" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


BEATRIX w "MedLands" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk

25-05-2021

27-02-2021

17-02-2021

23-12-2019